طرح تحقیقی «Saan Suk»: آموزش جامعه‌محور One Health برای پیشگیری از بیماری‌های زئونوتیک در مناطق روستایی تایلند — پروتکل یک کارآزمایی خوشه‌ای تصادفی

عنوان

طرح Saan Suk: پروتکل یک کارآزمایی خوشه‌ای تصادفی برای ارزیابی یک مداخله آموزشی One Health جامعه‌محور جهت افزایش دانش و رفتارهای پیشگیرانه نسبت به بیماری‌های زئونوتیک در Chanthaburi، تایلند

مقدمه

بیماری‌های زئونوتیک به عفونت‌هایی گفته می‌شود که بین حیوانات و انسان‌ها منتقل می‌شوند. مکان‌هایی که انسان، دام و حیات وحش در تعامل نزدیک قرار دارند، به‌ویژه در جوامع روستایی با تنوع زیستی بالا، محل خطرات احتمالی «spillover» یا عبور پاتوژن‌ها از گونه‌ای به گونه دیگر هستند. کاهش این خطر نه تنها به تغییرات ساختاری و زیست‌محیطی نیاز دارد، بلکه مستلزم تغییرات رفتاری در سطح جامعه است. از این منظر، رویکرد One Health که سلامت انسان، حیوان و محیط را در هم می‌بیند، و مداخلات جامعه‌محور می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از بروز و گسترش بیماری‌های زئونوتیک داشته باشد.

مقاله موجود یک پروتکل پژوهشی منتشرشده در PLOS One (سال ۲۰۲۶) را توصیف می‌کند که با عنوان کوتاه Saan Suk طراحی شده است. این پژوهش قصد دارد یک برنامه آموزشی چندرسانه‌ای و چندمولفه‌ای مبتنی بر اصول One Health و مدل باور سلامت (Health Belief Model) را با مشارکت جوامع محلی و از طریق شبکه داوطلبان بهداشتی روستا در استان Chanthaburi پخش کند. در این متن، ما پروتکل، روش‌ها، اهمیت بالینی و محدودیت‌های مطالعه را توضیح می‌دهیم و به این می‌پردازیم که این یافته در صورت اثبات کارآمدی چه کاربردهایی می‌تواند داشته باشد.

خلاصه سریع برای خواننده

• Saan Suk یک مداخله آموزشی One Health است که با طراحی مشارکتی و محوریت جامعه برای جوامع روستایی در تایلند توسعه یافته است.
• این مطالعه یک کارآزمایی خوشه‌ای تصادفی با ۲۴ روستا و حدود ۱,۰۰۸ شرکت‌کننده بزرگسال است که هدف آن افزایش دانش درباره راه‌های انتقال زئونوزها و رفتارهای حفاظتی می‌باشد.
• مداخله توسط داوطلبان بهداشتی روستا (VHV) طی چهار جلسه هفتگی ارائه می‌شود و خروجی اولیه اندازه‌گیری دانش در مقیاس ۰–۱۰۰ است.
• اگر این برنامه موثر و قابل اجرا باشد، می‌تواند به عنوان مدل برای ادغام در آموزش‌های نظام سلامت محلی و استراتژی‌های پیشگیری از پاندومی مطرح شود، ولی تاکنون هیچ نتیجه بالینی گزارش نشده است.
• این مقاله پروتکل مطالعه است؛ بنابراین تا زمان انتشار نتایج نمونه‌گیری، هر گونه ادعا درباره اثربخشی قطعی نیست.

چرا این پژوهش مهم است

تعاملات روزمره مردم با حیات وحش، دام‌ها و محیط‌های مشترک می‌تواند مسیرهای جدیدی برای انتقال عامل‌های بیماری‌زا ایجاد کند. آموزش جامعه‌محور که ناظر به افزایش آگاهی، تقویت ادراک ریسک، ارتقای خودکارآمدی و ترویج رفتارهای همزیستی مسوولانه با حیات وحش باشد، ممکن است معیارهای رفتاری را تغییر دهد و در نتیجه خطر عبور پاتوژن را کاهش دهد. Saan Suk با استفاده از فرآیند طراحی انسان‌محور (Human-Centred Design) و بهره‌گیری از شبکه موجود بدان معنا است که در صورت اثربخشی، مسیر عملی برای گسترش در سطح ملی وجود دارد.

نوع مطالعه و طراحی پژوهش

نوع مطالعه

این مطالعه یک کارآزمایی خوشه‌ای تصادفی کنترل‌شده با آرایش موازی است. خوشه‌ها در سطح روستا تعریف شده‌اند تا از دخالت متقابل (contamination) بین شرکت‌کنندگان جلوگیری شود و مداخلات جامعه‌محور به شکل واقعی‌تری ارزیابی شوند.

محل و زمان

پژوهش در استان Chanthaburi، تایلند انجام می‌شود و دوره اجرا برای جولای تا اکتبر ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده است.

گروه‌های مقایسه

• گروه مداخله: ۱۲ روستا که مداخلۀ Saan Suk توسط VHVها هفته‌ای یک بار به مدت چهار هفته ارائه می‌شود.
• گروه کنترل: ۱۲ روستا با «عمل جاری» یا مراقبت‌های روال محلی که هیچ مداخله جدیدی در چارچوب مطالعه دریافت نمی‌کنند.

شرح مداخله Saan Suk

مداخله شامل بسته‌های آموزشی چندرسانه‌ای و فعالیت‌های گروهی مبتنی بر اصول One Health و Health Belief Model است. محتوای آموزشی با مشارکت جوامع محلی طراحی شده و برای اجرا توسط داوطلبان بهداشتی روستا (VHV) مناسب‌سازی شده است. اهداف آموزشی شامل افزایش دانش درباره مسیرهای انتقال زئونوزها، فاکتورهای خطر، رفتارهای حفاظتی و روش‌های همزیستی ایمن با حیات وحش است.

مداخلات آموزشی شامل ترکیبی از سخنرانی‌های کوتاه، نشان دادن تصاویر و ویدئوهای آموزشی، فعالیت‌های تعاملی و تمرین‌های عملی است. هدف این است که مداخله هم قابل قبول فرهنگی باشد و هم به توانمندسازی افراد برای اتخاذ رفتارهای کمتر پرخطر منجر شود.

جمعیت و نمونه‌گیری

هر خوشه یا روستا ۴۲ شرکت‌کننده بزرگسال را در ارزیابی خروجی خواهد داشت که در مجموع نمونه‌ای حدود 1,008 نفر فراهم می‌آورد. انتخاب افراد برای ارزیابی از طریق روش‌های ساختاریافته محلی انجام می‌شود تا نماینده جمعیت بالغ روستایی باشد. معیارهای ورود و خروج در پروتکل مشخص شده‌اند تا اطمینان حاصل شود که شرکت‌کنندگان توانایی پاسخگویی به پرسشنامه را دارند و در طول مطالعه در منطقه ساکن خواهند بود.

پیامدها

خروجی اولیه: دانش درباره وقوع spillover، راه‌های انتقال، عوامل خطر، رفتارهای حفاظتی و رفتارهای پرخطر و اصول همزیستی ایمن با حیات وحش، اندازه‌گیری‌شده با مقیاس ۰–۱۰۰. اندازه اثر‌ای که مطالعه برای آن طراحی شده است، تغییر ۶ امتیازی در این مقیاس است که با ۹۰ درصد توان و خطای نوع اول ۰.۰۵ محاسبه شده است.

خروجی‌های ثانویه: نگرش‌ها، خودکارآمدی (self-efficacy)، رفتارهای پیشگیرانه و پرخطر گزارش‌شده و تماس‌های ثبت‌شده با میزبان‌های احتمالی محلی. این متغیرها از طریق پرسشنامه ساختاریافته جمع‌آوری می‌شوند که توسط کارشناسان بررسی و پیش‌آزمایی شده است.

اندازه نمونه و محاسبات آماری

اندازه نمونه بر مبنای توان ۹۰ درصد برای شناسایی یک اثر متوسط (۶ امتیاز در مقیاس دانش ۰–۱۰۰) محاسبه شده است. محاسبات، اثر نوع خوشه‌ای را با استفاده از ضریب همبستگی درون‌خوشه‌ای (ICC) برابر ۰.۰۲۸ در نظر گرفته‌اند. تحلیل‌ها بر پایه اصل قصد درمان (intention-to-treat) انجام خواهند شد و مدل‌های رگرسیون با اثرات مختلط (mixed-effects) جهت لحاظ‌کردن ساختار سلسله‌ای (روستا به عنوان اثر تصادفی) و تعدیل برای متغیرهای مخدوش‌کننده از پیش‌تعیین‌شده به کار گرفته می‌شوند.

اعتبار ابزار و پیاده‌سازی

پرسشنامه خروجی توسط تیم تحقیق توسعه یافته، مورد بازبینی کارشناسی قرار گرفته و در محیط پایلوت آزموده شده است تا از روایی و پایایی بخش‌های مختلف اطمینان حاصل شود. همچنین فرآیند آموزش VHVها برای اطمینان از اجرای یکنواخت مداخله و رعایت پروتکل آموزشی تعریف و اجرا خواهد شد.

مسائل اخلاقی و ثبت مطالعه

این پروتکل در سامانه ثبت کارآزمایی‌ها ثبت شده است: DRKS00038582، تاریخ ثبت ۱۱ می ۲۰۲۶. جوانب اخلاقی شامل کسب رضایت آگاهانه از شرکت‌کنندگان، حفاظت از حریم خصوصی داده‌ها و نظارت بر اجرای مداخلات آموزشی خواهد بود.

آنالیز داده‌ها

تحلیل داده‌ها شامل مدل‌های رگرسیون با اثرات مختلط برای خروجی‌های کمّی و تحلیل‌های مناسب برای متغیرهای کیفی است. تحلیل‌های اولیه مطابق با طرح از پیش تعیین‌شده و بر اساس روش ITT انجام خواهند شد. مدل‌ها برای متغیرهای زمینه‌ای و عوامل مخدوش‌کننده پیش‌بینی‌شده تعدیل می‌شوند.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• این متن پروتکل یک مطالعه است و تا زمان انجام، تکمیل و انتشار نتایج نمی‌توان درباره اثربخشی مداخله ادعای قطعی مطرح کرد.
• کارآزمایی خوشه‌ای ممکن است با تاثیرات اجتماعی و شبکه‌ای بین شرکت‌کنندگان مواجه شود که اندازه‌گیری و کنترل کامل آن دشوار است. اگر انتقال اطلاعات بین خوشه‌ها رخ دهد، اثر واقعی مداخله ممکن است کم‌ یا بیش‌تر از حد برآورد شود.
• نتایج قابل تعمیم صرفاً به جوامع مشابه با ساختار اجتماعی و زیست‌محیطی استان Chanthaburi خواهد بود؛ نمی‌توان بدون آزمون‌های بیشتر این مدل را مستقیماً به سایر کشورها یا مناطق متفاوت تعمیم داد.
• اندازه‌گیری رفتارها مبتنی بر گزارش خودی شرکت‌کننده است و ممکن است تحت تاثیر سوگیری گزارش‌دهی قرار گیرد. تلاش شده است با پرسشنامه ساختاریافته و مصاحبه‌های آموزش‌دیده این مسئله کاهش یابد، اما حذف کامل سوگیری ممکن نیست.
• مداخله متکی بر شبکه موجود داوطلبان بهداشتی روستا است؛ در جوامع فاقد چنین ساختاری یا با کیفیت متفاوت VHV، پیاده‌سازی ممکن است با چالش مواجه شود.
• مطالعه تمرکز بر «دانش» و سایر متغیرهای رفتاری دارد، اما اثبات کاهش واقعی در رویدادهای عفونی زئونوتیک احتیاج به مطالعات بلندمدت‌تر و اندازه‌گیری‌های بالینی یا اپیدمیولوژیک دارد که در این پروتکل پیش‌بینی نشده است.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

اگر مداخله Saan Suk اثربخش شناخته شود، این به معنی آن است که برنامه‌های آموزشی طراحی‌شده با مشارکت جامعه و ارائه‌شده توسط داوطلبان محلی می‌توانند دانش و شاخص‌های رفتاری مرتبط با پیشگیری از انتقال بیماری‌های زئونوتیک را افزایش دهند. برای فرد ساکن در یک جامعه روستایی، این می‌تواند به معنی دریافت آموزش‌های محلی بیشتر، توصیه‌های عملی‌تر درباره کاهش تماس‌های پرخطر با حیات وحش، و راهکارهای فرهنگی‌پسند برای همزیستی ایمن‌تر با محیط باشد.

با این حال باید توجه داشت که افزایش دانش لزوماً به کاهش فوری موارد بالینی منجر نمی‌شود. تغییر رفتارهای جمعی و کاهش بروز بیماری‌های زئونوتیک معمولاً نیازمند ترکیب آموزش با سیاست‌ها و مداخلات ساختاری مثل مدیریت زیست‌محیطی، بهسازی زیرساخت‌ها و نظارت اپیدمیولوژیک است. بنابراین برای بیمار یا شهروند معمولی پیام کاربردی این است که آموزش محلی می‌تواند مفید باشد ولی جایگزین اقدامات کلان در سطح نظام سلامت و محیط زیست نیست.

نظر تحریریه پزشک سایت

پروتکل Saan Suk نمونه‌ای از رویکردهای عملیاتی برای پیاده‌سازی اصول One Health در سطح جامعه است. قوت‌های این طراحی شامل مشارکت جامعه در طراحی مداخله، استفاده از شبکه VHV برای تحویل آموزش و طراحی خوشه‌ای برای کاهش تداخل بین گروه‌هاست. از سوی دیگر، مهم است که انتظارها واقع‌بینانه باشد: اثربخشی آماری در افزایش دانش یک گام مهم است اما برای نشان‌دادن اثر بر اپیدمیولوژی بیماری نیاز به مطالعات طولی و داده‌های بالینی است. تحریریه توصیه می‌کند در خوانش نتایج آینده توجه ویژه‌ای به اندازه اثر، پایداری تغییرات رفتاری و امکان‌پذیری مقیاس‌پذیری مداخله در محیط‌های دیگر معطوف شود.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

• در صورت وجود تماس نزدیک یا گازگرفتگی توسط حیات وحش یا دام، برای ارزیابی خطر و دریافت مراقبت‌های فوری، باید فوراً با مرکز بهداشتی یا پزشک تماس گرفت.
• اگر علائم عفونی جدیدی پس از تماس با حیوان یا محیط طبیعی مشاهده شد، خصوصاً تب، بثورات، تنگی نفس یا مشکلات گوارشی، مشاوره پزشکی ضروری است.
• در دوران بارداری یا در کودکان خردسال، هر تماس پرخطر یا هر نوع علائم مشکوک باید به سرعت توسط ارائه‌دهنده خدمات سلامت ارزیابی شود، زیرا بعضی زئونوزها در این گروه‌ها می‌توانند پیامدهای جدی‌تری داشته باشند.
• در صورت نیاز به راهنمایی درباره واکسیناسیون پیشگیری یا اقدامات پس از قرارگیری در معرض (post-exposure prophylaxis) نیز باید با مراکز بهداشتی محلی مشورت شود.

پیش‌بینی نتایج بالینی و سیاستی

اگرچه هدف اصلی مطالعه افزایش دانش و تغییر برخی شاخص‌های رفتاری است، نتیجه مثبت می‌تواند مبنایی برای توصیه به سیاست‌گذاران جهت ادغام محتوای One Health در آموزش‌های روستایی و بسته‌های آموزشی داوطلبان سلامت فراهم کند. با این وجود، برای تغییر در الگوهای بروز بیماری نیاز به شواهد تکمیلی، شامل ارزیابی‌های زمان-بلندمدت و سنجش رویدادهای عینی اپیدمیولوژیک است.

پرسش‌های رایج

• آیا این مطالعه درمانی است؟

  خیر. این مطالعه یک مداخله آموزشی است و به دنبال درمان یا مداخله بالینی مستقیم برای بیماری‌ها نیست.

• آیا نتایج این مطالعه قابل تعمیم به ایران است؟

  تعمیم مستقیم بدون داده‌های محلی آسان نیست. ساختارهای زیستی، فرهنگی و نظام‌های بهداشتی متفاوتند. یافته‌ها می‌توانند الهام‌بخش باشند اما نیاز به تطبیق و آزمون در شرایط محلی دارند.

• آیا افزایش دانش به تغییر رفتار منجر خواهد شد؟

  ارتباط بین دانش و رفتار پیچیده است. مطالعه این رابطه را بررسی می‌کند اما تغییر رفتار پایدار معمولاً به ترکیبی از آموزش، انگیزش، امکانات و سیاست‌ها نیاز دارد.

• چه کسانی این مداخله را اجرا می‌کنند؟

  داوطلبان بهداشتی روستا (VHV) پس از آموزش، مداخله را به جامعه منتقل می‌کنند. این مدل به‌دلیل استفاده از شبکه محلی و مقرون‌به‌صرفه بودن طراحی شده است.

• این مطالعه چگونه اثربخشی را اندازه می‌گیرد؟

  از طریق پرسشنامه‌های ساختاریافته و مدل‌های آماری با در نظر گرفتن ساختار خوشه‌ای، با خروجی اولیه متمرکز بر نمره دانش (۰–۱۰۰) و خروجی‌های ثانویه مربوط به نگرش، خودکارآمدی و رفتارها.

ملاحظات پژوهشی و آینده‌پژوهی

اگر نتایج امیدوارکننده باشد، گام بعدی می‌تواند آزمون‌های مقیاس‌پذیری در مناطق دیگر، ارزیابی طولانی‌مدت پایداری رفتارها و مطالعه اثرات اپیدمیولوژیک واقعی باشد. همچنین بررسی هزینه-اثربخشی مداخله برای سیاست‌گذاران به‌منظور ورود به برنامه‌های ملی اهمیت دارد.

جمع‌بندی کاربردی

طرح Saan Suk یک پروتکل دقیق برای ارزیابی مداخله آموزشی جامعه‌محور مبتنی بر One Health است که با مشارکت محلی و بهره‌گیری از شبکه داوطلبان بهداشتی روستا ارائه می‌شود. این کارآزمایی خوشه‌ای با هدف افزایش دانش و اصلاح شاخص‌های رفتاری مرتبط با پیشگیری از بیماری‌های زئونوتیک طراحی شده است. تا پیش از انتشار نتایج، هر گونه ادعای اثربخشی باید با احتیاط خوانده شود. در صورت اثبات اثربخشی، این مدل می‌تواند به‌عنوان یک ابزار مکمل در مجموعه اقدامات پیشگیری از عبور پاتوژن‌ها بین حیوان و انسان مطرح گردد، اما نیاز به بررسی‌های تکمیلی برای نشان‌دادن اثر بر اپیدمیولوژی واقعی بیماری‌ها وجود دارد.

منبع

PLOS One. Community-tailored One Health educational intervention to enhance knowledge and practices for zoonotic disease prevention in rural Thailand: A protocol for a prospective cluster randomised controlled Trial in Chanthaburi, Thailand (Saan Suk trial). 2026. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0354989

تذکر نهایی: این متن خلاصه و تحلیل پروتکل منتشرشده است و خود سایت پزشک سایت ادعای انجام مطالعه ندارد. برای راهنمایی‌های پزشکی فردی یا اقدامات پس از تماس با حیوانات، همواره با ارائه‌دهنده خدمات سلامت محلی مشورت کنید.

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.