اثر تمرینات تناوبی با شدت بالا (HIIT) در بیماران دارای هپاتیت B مزمن و کبد چرب: بررسی یک کارآزمایی بالینی تصادفی‌شده

خلاصه سریع برای خواننده

• یک کارآزمایی تصادفی منتشرشده در PLOS One بررسی کرد که آیا ۱۲ هفته تمرینات تناوبی با شدت بالا (HIIT) می‌تواند چربی کبد را در افراد مبتلا به هپاتیت B مزمن و کبد چرب کاهش دهد.
• این مطالعه به دلیل پذیرش آهسته پیش از رسیدن به حجم نمونه برنامه‌ریزی‌شده متوقف شد؛ کل ۱۹ بیمار وارد مطالعه شدند و ۱۴ بیمار (۷ در هر گروه) تکمیل کردند.
• تفاوت بین گروهی در کاهش کسر چربی کبد (liver fat-fraction) برابر −۲.۰۳% (۹۵% CI: −۵.۵ تا ۱.۴) با p=0.22 بود؛ یعنی نتیجه اولیه از نظر آماری معنی‌دار نشد.
• تمرین‌کنندگان افزایش معنی‌داری در VO2max (~۵.۶ mL/kg/min، ۹۵% CI: 1.7–۹.۵) داشتند، که نشان‌دهنده بهبود ظرفیت هوازی است.
• به دلیل نمونه کوچک و خاتمه زودهنگام مطالعه، نتایج درباره اثر HIIT بر چربی کبد و دیگر پارامترهای متابولیک قابل‌اطمینان نیستند و نیاز به مطالعات بزرگ‌تر وجود دارد.

مقدمه

وجود همزمان هپاتیت B مزمن و استئاتوز کبدی (کبد چرب) خطر ابتلا به پیامدهای کبدی مانند فیبروز، سیروز و مرگ‌ومیر مرتبط با کبد را افزایش می‌دهد. راهکارهای غیردارویی از جمله تغییر سبک زندگی و فعالیت بدنی می‌توانند در بهبود ترکیب بافتی کبد و عوامل خطر متابولیک نقش داشته باشند. تمرینات تناوبی با شدت بالا (HIIT) به‌دلیل زمان کوتاه و توان بالقوه برای ایجاد پیشرفت‌های سریع در ظرفیت هوازی و متابولیسم، در سال‌های اخیر توجه زیادی جلب کرده‌اند. این مقاله بر اساس گزارش کارآزمایی تصادفی‌شده منتشرشده در PLOS One در ۲۰۲۶ بررسی می‌کند چه نتایجی از یک برنامه ۱۲ هفته‌ای HIIT در بیماران دارای هپاتیت B مزمن و کبد چرب به‌دست آمده و چه معنا و محدودیت‌هایی دارد.

روش مطالعه (خلاصه‌ای برای درک بهتر)

در این مطالعه تصادفی‌کنترل شده، بیماران مبتلا به هپاتیت B مزمن که همزمان استئاتوز کبدی داشتند، به صورت ۱:۱ به دو گروه تخصیص یافتند: گروه مداخله که ۱۲ هفته HIIT انجام داد و گروه کنترل که هیچ مداخله‌ای دریافت نکرد. نتیجه اولیه، کاهش کسر چربی کبد به میزان ≥ ۲.۸% بود که با تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) ارزیابی شد. نتایج ثانویه شامل ترکیب بدنی، شاخص‌های متابولیسم گلوکز، چربی‌های خون، فشار خون، آنزیم ALT، ظرفیت هوازی (VO2max) و سلامت خوداظهاری بود. مطالعه به دلیل جذب آهسته بیمار قبل از رسیدن به حجم نمونه برنامه‌ریزی‌شده متوقف شد و در نهایت ۱۹ نفر وارد مطالعه شدند که ۱۴ نفر تکمیل‌کننده بودند (۷ نفر در هر گروه).

نتایج کلیدی

نتیجه اولیه: تغییر در کسر چربی کبد

تفاوت بین گروه‌های مداخله و کنترل در تغییر کسر چربی کبد برابر −۲.۰۳% بود (۹۵% CI: −۵.۵ تا ۱.۴) و مقدار p برابر ۰.۲۲ گزارش شده است. این عدد نشان می‌دهد که در این نمونه کوچک، تفاوت مشاهده‌شده از نظر آماری معنی‌دار نبوده و بازه اطمینان شامل صفر است؛ بنابراین نمی‌توان به‌طور قاطع نتیجه گرفت که HIIT باعث کاهش قابل‌اطمینان چربی کبد در این گروه بیماران می‌شود.

نتیجه ثانویه: ظرفیت هوازی (VO2max)

افرادی که HIIT را انجام دادند، افزایش قابل‌توجهی در VO2max داشتند: حدود ۵.۶ mL/kg/min (95% CI: 1.7–۹.۵). این نتیجه نشان‌دهنده بهبود ظرفیت هوازی و تناسب قلبی-تنفسی است که از نگاه سلامت عمومی و توان عملکردی بدن اهمیت دارد.

سایر نتایج ثانویه

گزارش کامل سایر نتایج ثانویه (مانند تغییرات دقیق در ترکیب بدنی، چربی‌ها و شاخص‌های گلوکز، ALT یا سلامت خوداظهاری) در خلاصه‌ای که در اختیار این مقاله قرار دارد محدود است. نویسندگان اشاره کرده‌اند که به دلیل کوچک بودن نمونه و تکمیل‌نشدن حجم برنامه‌ریزی‌شده، قدرت کافی برای شناسایی تغییرات متوسط در این پارامترها وجود نداشته است.

تفسیر نتایج

این مطالعه نشان می‌دهد که ۱۲ هفته HIIT می‌تواند منجر به بهبود معنی‌دار ظرفیت هوازی شود، اما در مورد کاهش چربی کبد شواهد کافی ارائه نکرد. چند نکته کلیدی در تفسیر باید مورد توجه قرار گیرد:

• قدرت آماری محدود: خاتمه زودهنگام مطالعه و نمونه کوچک احتمال خطای نوع دوم (از دست رفتن توان برای شناسایی اثر واقعی) را افزایش می‌دهد. بنابراین نبود تفاوت معنی‌دار در چربی کبد ممکن است ناشی از کمبود نمونه باشد.
• دامنه اثر و عدم قطعیت: بازه اطمینان برای تفاوت در کسر چربی کبد گسترده و شامل مقادیر منفی و مثبت است (−۵.۵ تا ۱.۴)، یعنی امکان دارد اثر واقعی مفید (کاهش قابل‌توجه) یا عدم اثر وجود داشته باشد.
• یافته مثبت در VO2max: افزایش معنادار VO2max نشان می‌دهد که مداخله ورزشی اثر فیزیولوژیک قابل‌توجهی داشته است — این نتیجه با شواهد قبلی درباره اثرات مثبت تمرینات هوازی بر ظرفیت قلبی-تنفسی سازگار است.

چرا کاهش چربی کبد اهمیت دارد و آستانه ≥۲.۸% چه معنا دارد؟

کاهش کسر چربی کبد می‌تواند نشان‌دهنده بهبود استئاتوز باشد و با کاهش خطر پیشرفت به فیبروز و پیامدهای کبدی همراه باشد. آستانه ≥۲.۸% به‌عنوان مقدار حداقلی در طراحی این مطالعه انتخاب شده است تا تغییر کلینیکی محتملی را شناسایی کند. با این حال، حتی کاهش‌های کوچک در چربی کبد ممکن است در بلندمدت مفید باشند، اما برای اثبات این مطلب به مطالعات طولانی‌تر و بزرگ‌تر نیاز است.

مکانیسم‌های محتمل اثر HIIT بر کبد و متابولیسم

چند مکانیسم بیولوژیک می‌تواند توضیح دهد که چرا فعالیت بدنی شدید ممکن است روی چربی کبد و متابولیسم تأثیر بگذارد:

• افزایش مصرف انرژی و کاهش چربی ذخیره‌شده: تمرینات شدت بالا می‌توانند تقاضای متابولیک را بالا ببرند و به کاهش تری‌گلیسیریدهای داخل سلولی و ذخیره چربی کمک کنند.
• بهبود حساسیت به انسولین: تمرین‌های هوازی و مقاومتی می‌توانند حساسیت به انسولین را بهبود بخشند و به کاهش لیپوژنزی کبدی کمک کنند.
• تغییرات در پروفیل لیپیدی و التهابی: ورزش منظم ممکن است مؤلفه‌های التهابی را کاهش دهد و تعادل لیپیدها را بهبود بخشد؛ با این حال در این مطالعه کوچک شواهد محدود است.

مقایسه با شواهد قبلی

در مطالعات پیشین، ورزش هوازی و ترکیبی (هوازی به‌علاوه مقاومتی) اغلب با کاهش کبد چرب و بهبود پارامترهای متابولیک همراه بوده‌اند، اما نتایج بین مطالعات متنوع است و به نوع، شدت و مدت تمرین، و ویژگی‌های جمعیت (مانند وجود هپاتیت ویروسی) بستگی دارد. شواهد مخصوص افراد مبتلا به هپاتیت B همراه با استئاتوز کمتر و پراکنده‌تر است؛ بنابراین مطالعه حاضر با وجود محدودیت‌هایش به آن حوزه نشانه‌ای اضافه می‌کند اما قطعیت فراهم نمی‌آورد.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• حجم نمونه کوچک و خاتمه زودهنگام: مطالعه قبل از رسیدن به تعداد مورد نظر بیمار متوقف شد؛ تنها ۱۹ نفر وارد و ۱۴ نفر تکمیل‌کننده بودند که قدرت آماری را به‌شدت محدود می‌کند.
• احتمال خطای نوع دوم: نبود تفاوت معنی‌دار در نتیجه اولیه ممکن است به‌دلیل کمبود نمونه باشد و نتیجه واقعی را پنهان کند.
• گزارش ناقص برخی نتایج ثانویه: خلاصه منتشرشده اطلاعات کامل و تفصیلی درباره همه پارامترهای ثانویه ارائه نمی‌دهد، بنابراین بررسی اثرات بر آنزیم‌ها، لیپیدها و شاخص‌های گلوکز محدود است.
• پیگیری کوتاه‌مدت: مدت ۱۲ هفته برای برخی تغییرات کبدی ممکن است کوتاه باشد؛ اثرات بلندمدت HIIT بر کبد چرب و فیبروز نیاز به پیگیری‌های طولانی‌تر دارد.
• انتخاب نمونه و تعمیم‌پذیری: این مطالعه روی گروهی خاص — بیماران دارای هپاتیت B مزمن با استئاتوز — انجام شده و نتایج را نباید مستقیماً به سایر جمعیت‌ها مانند کبد چرب غیرالکلی بدون هپاتیت B تعمیم داد.
• عدم اطلاعات کامل درباره میزان پایبندی و عوارض: گزارش دقیق میزان پایبندی بیماران به برنامه HIIT، و همچنین پیامدهای ایمنی یا عوارض مربوط به تمرینات در این جمعیت، در خلاصه محدود است؛ این اطلاعات برای کاربرد بالینی مهم‌اند.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

برای فردی که مبتلا به هپاتیت B مزمن و کبد چرب است، این مطالعه نشان می‌دهد که انجام ۱۲ هفته HIIT ممکن است ظرفیت هوازی را بهبود بخشد، اما شواهد قاطع مبنی بر کاهش قابل‌اطمینان چربی کبد وجود ندارد. به عبارت دیگر:

• HIIT می‌تواند به بهبود توانایی قلبی-تنفسی کمک کند که برای سلامت عمومی مفید است.
• برای اثبات اینکه HIIT به‌تنهایی چربی کبد را کاهش می‌دهد یا خطر پیشرفت بیماری کبد را کم می‌کند، داده‌های بیشتری نیاز است.
• هرگونه تصمیم درباره شروع برنامه ورزشی باید با توجه به شرایط فردی، سطح توان جسمانی، و مشورت با تیم درمانی گرفته شود.

نظر تحریریه پزشک سایت

مطالعه حاضر یک تلاش مهم برای بررسی نقش HIIT در جمعیتی است که کمتر مورد مطالعه قرار گرفته‌اند؛ با این حال، محدودیت‌های روش‌شناختی — به‌ویژه نمونه کوچک و خاتمه زودهنگام — مانع نتیجه‌گیری قطعی می‌شود. یافته قابل‌اتکا این است که HIIT می‌تواند ظرفیت هوازی را بهبود دهد، امری که ممکن است به بهبود کیفیت زندگی و عملکرد روزمره کمک کند. اما درباره کاهش چربی کبد یا بهبود پارامترهای بیوشیمیایی کبدی در بیماران مبتلا به هپاتیت B و استئاتوز، باید با احتیاط عمل کرد و به شواهد قوی‌تر منتظر ماند.

موارد بالینی و عملی

اگرچه ورزش منظم به‌عنوان بخشی از مدیریت سبک زندگی در بیماران مبتلا به بیماری‌های کبدی توصیه می‌شود، اما:

• قبل از شروع برنامه HIIT، بیماران باید توسط پزشک معاینه شوند و ارزیابی ریسک قلبی-عروقی انجام گیرد، زیرا HIIT بار قلبی-تنفسی بیشتری نسبت به ورزش‌های معتدل دارد.
• در افراد با بیماری زمینه‌ای قلبی، فشار خون کنترل‌نشده، یا محدودیت‌های حرکتی، برنامه تمرینی باید تحت نظارت متخصص بازتوانی قلبی یا فیزیوتراپیست طراحی و اجرا شود.
• ترکیب ورزش با تغییرات غذایی و کنترل وزن معمولاً اثربخشی بیشتری در کاهش چربی کبد دارد و باید در برنامه جامع بیمار لحاظ شود.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

• در صورتی که فکر می‌کنید تمرینات HIIT را آغاز کنید، به‌ویژه اگر سابقه بیماری قلبی، فشار خون بالا، دیابت کنترل‌نشده یا محدودیت‌های حرکتی دارید.
• اگر در دوره برنامه ورزشی علائم جدیدی مانند درد سینه، تنگی نفس غیرمعمول، ضعف شدید یا سرگیجه شدید مشاهده کردید.
• در صورت تغییرات قابل‌توجه در نتایج آزمایش‌های کبدی یا بدتر شدن علائم کبدی (زردی، درد شکم، کاهش اشتها قابل‌توجه)، فوراً با پزشک تماس بگیرید.
• در دوره بارداری، شیردهی، یا در کودکان و نوجوانان مبتلا به هپاتیت B، هر برنامه ورزشی باید با پزشک یا متخصص مربوطه هماهنگ شود.

پرسش‌های رایج

۱. آیا HIIT برای همه بیماران مبتلا به هپاتیت B و کبد چرب مناسب است؟

خیر. HIIT ممکن است برای افرادی که مشکلات قلبی-عروقی، فشار خون کنترل‌نشده، یا محدودیت‌های فیزیکی جدی دارند مناسب نباشد. ارزیابی پزشکی قبل از شروع توصیه می‌شود.

۲. آیا بهبود VO2max اهمیت دارد اگر چربی کبد کاهش نیابد؟

بله. افزایش VO2max نشان‌دهنده بهبود ظرفیت قلبی-تنفسی است که با کاهش مرگ‌ومیر قلبی-عروقی و بهبود کیفیت زندگی مرتبط است، حتی اگر تغییر قابل‌توجهی در چربی کبد مشاهده نشود.

۳. آیا باید HIIT را با رژیم غذایی ترکیب کنم؟

بله. بهترین نتایج در کاهش چربی کبد و بهبود متابولیسم معمولاً از ترکیب ورزش منظم با رژیم غذایی سالم و مدیریت وزن به‌دست می‌آید.

۴. چه مدت طول می‌کشد تا تغییرات کبدی مشخص شوند؟

بسته به شدت و نوع مداخله، تغییرات در چند هفته تا ماه‌ها رخ می‌دهد. برای تغییرات ساختاری یا فیبروز، پیگیری‌های طولانی‌تر (چند ماه تا سال‌ها) لازم است.

۵. آیا این نتایج به سایر انواع کبد چرب قابل‌انتقال است؟

مردم‌شناسی و زمینه بیماری در این مطالعه خاص — هپاتیت B مزمن همراه با استئاتوز — متفاوت است؛ بنابراین تعمیم مستقیم به بیماران با کبد چرب غیرالکلی بدون هپاتیت B باید با احتیاط انجام شود.

جمع‌بندی کاربردی

بر اساس این کارآزمایی تصادفی‌شده کوچک، ۱۲ هفته HIIT می‌تواند VO2max را در بیماران دارای هپاتیت B مزمن و کبد چرب افزایش دهد، اما شواهد قاطع برای کاهش چربی کبد وجود ندارد. محدودیت‌های مهم روش‌شناختی — به‌ویژه نمونه کوچک و خاتمه زودهنگام مطالعه — مانع استنتاج قطعی درباره اثر HIIT بر استئاتوز کبد می‌شود. برای توصیه‌های بالینی روشن‌تر نیاز به مطالعات بزرگ‌تر، با پیگیری طولانی‌تر و گزارش کامل پارامترهای متابولیک و ایمنی است. در عمل، مشورت با پزشک برای آغاز هر برنامه تمرینی شدید ضروری است و ترکیب ورزش با تغییرات رژیم غذایی و کنترل عوامل خطر متابولیک احتمالاً مؤثرتر خواهد بود.

پیشنهادات برای تحقیقات آینده

• کارآزمایی‌های با حجم نمونه بزرگ‌تر و توان آماری قوی برای ارزیابی اثر HIIT بر کسر چربی کبد و فیبروز.
• پیگیری طولانی‌مدت برای ارزیابی پایداری اثرات و پیامدهای کبدی درازمدت.
• مقایسه HIIT با برنامه‌های تمرینی دیگر (مثلاً ورزش هوازی متوسط یا ترکیبی هوازی-مقاومتی) و بررسی اثربخشی نسبی.
• گزارش دقیق میزان پایبندی، میزان تحمل و هرگونه عارضه مرتبط با تمرین در بیماران دارای هپاتیت B.
• مطالعات مکانیکی و بیومارکری برای شناسایی مسیرهای مولکولی که HIIT از طریق آن‌ها ممکن است بر لیپیدهای کبدی تأثیر بگذارد.

منبع

مطالعه مورد بحث: Effect of high-intensity interval training in patients with chronic hepatitis B and hepatic steatosis: A randomised controlled trial. PLOS One. 2026. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0351547

توجه: این مطلب یک بازبینی تحلیلی از گزارش یک مطالعه علمی است و جایگزین مشورت پزشکی فردی نیست. تصمیم‌گیری درباره ورود به برنامه‌های ورزشی شدید باید با نظر پزشک معالج صورت گیرد.

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.