اختلال خدمات بهداشت روان در پی همه‌گیری COVID-۱۹: یافته‌های جهانی سازمان جهانی بهداشت و پیامدها

خلاصه سریع برای خواننده

• گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO) نشان می‌دهد که در پی همه‌گیری COVID-۱۹، خدمات بهداشت روان در ۹۳٪ کشورها دچار اختلال یا توقف شده است.
• بسیاری از خدمات حیاتی از جمله مشاوره، مراقبت‌های ویژه برای گروه‌های آسیب‌پذیر و دسترسی به داروها کاهش یافته است.
• در حالی که تقاضا برای خدمات بهداشت روان افزایش یافته، تنها بخش کوچکی از کشورها منابع اضافی کامل برای این بخش اختصاص داده‌اند.
• تله‌مدیسین به‌عنوان راهکاری جزئی پذیرفته شده اما نابرابری شدیدی بین کشورهای پردرآمد و کم‌درآمد در دسترسی به آن وجود دارد.
• گزارش بر نیاز فوری به سرمایه‌گذاری بیشتر، پایش مداوم اختلالات و ادغام خدمات بهداشت روان در برنامه‌های پاسخ به همه‌گیری تاکید می‌کند.

مقدمه

همه‌گیری COVID-۱۹ نه تنها سلامت جسمی را تهدید کرده بلکه تبعات گسترده‌ای بر سلامت روان و سرویس‌های مرتبط داشته است. سازمان جهانی بهداشت (WHO) با انتشار نتایج یک نظرسنجی جهانی درباره تأثیر همه‌گیری بر خدمات روان‌پزشکی، روان‌شناسی و خدمات مرتبط به جمعیت‌هایی که نیاز بیشتری به پشتیبانی دارند، مسیر روشن‌تری از کمبودها و چالش‌ها ارائه کرده است. در این خبر پزشکی، یافته‌های کلیدی این گزارش، پیامدهای عملی برای بیماران و سیاست‌گذاران، و محدودیت‌های داده‌ای که باید با احتیاط تفسیر شوند، بررسی می‌شود.

آنچه گزارش WHO می‌گوید

نظرسنجی WHO که از ژوئن تا اوت ۲۰۲۰ در ۱۳۰ کشور انجام شد، نشان داد که ۹۳٪ از کشورها اختلالاتی در خدمات بهداشت روان گزارش کرده‌اند. این اختلال‌ها انواع مختلفی دارند و بسیاری از خدمات حیاتی از جمله مشاوره، مراقبت از گروه‌های آسیب‌پذیر و دسترسی به داروها را در بر می‌گیرند. در ادامه، نتایج جزئی‌ترِ گزارش آمده است:

اختلال در خدمات برای گروه‌های آسیب‌پذیر

• ۷۲٪ از کشورها اختلال در خدمات بهداشت روانی برای کودکان و نوجوانان گزارش کردند.
• ۷۰٪ اختلال در خدمات مربوط به سالخوردگان را اعلام کردند.
• ۶۱٪ اختلال در خدمات بهداشت روانی دوران پیش از زایمان و پس از زایمان برای زنان را گزارش کردند.

اختلال در خدمات درمانی و حمایتی

• ۶۷٪ اختلال در مشاوره و روان‌درمانی گزارش شد.
• ۶۵٪ اختلال در خدمات کاهش آسیب (harm reduction) مرتبط با مصرف مواد.
• ۴۵٪ کاهش در دسترسی به درمان نگهدارنده با آگونیست‌های اپیوئیدی برای وابستگی به اوپیوییدها.
• ۳۵٪ اختلالات در مداخلات اورژانسی مرتبط با اختلالات عصبی و روانی مانند تشنج‌های طولانی یا سندرم‌های ترک شدید گزارش شد.
• ۳۰٪ کاهش در دسترسی به داروهای خاص اختلالات روانی و عصبی.

اختلال در محیط‌های آموزشی و کاری و گسترش تله‌مدیسین

• حدود ۷۸٪ و ۷۵٪ کشورها به ترتیب اختلالات جزئی یا کلی در خدمات بهداشت روانی مدرسه‌ای و محل کار گزارش کردند.
• ۷۰٪ کشورها استفاده از تله‌مدیسین و تله‌درمانی را به‌منظور جبران اختلالات حضوری اعلام کردند؛ اما بین کشورها تفاوت چشمگیری وجود داشت: بیش از ۸۰٪ کشورهای پردرآمد از این امکانات استفاده کردند، در حالی که کمتر از ۵۰٪ کشورهای کم‌درآمد چنین اقدامی گزارش دادند.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

یافته‌های گزارش WHO نشان می‌دهد که اگر شما یا یکی از نزدیکانتان پیش از همه‌گیری تحت درمان روانی یا دارویی بوده‌اید، ممکن است در دسترسی به خدمات و داروها با مشکلات مواجه شده باشید یا بشوید. به طور خاص:

• کسانی که به روان‌درمانی منظم نیاز دارند ممکن است جلسات حضوری‌شان قطع یا به صورت آنلاین منتقل شده باشد؛ این تغییر می‌تواند بر کیفیت مراقبت تأثیر بگذارد، به‌ویژه در مواردی که امکانات دیجیتال محدود است.
• افراد با اختلالات مصرف مواد یا وابستگی به اوپیوئیدها ممکن است دسترسی کمتری به خدمات کاهش آسیب و درمان‌های نگهدارنده داشته باشند که احتمال عوارض بالاتر و بازگشت به مصرف را افزایش می‌دهد.
• کودکان، نوجوانان، سالمندان و زنان باردار یا پس از زایمان که نیاز به خدمات ویژه دارند، ممکن است حمایت روانی کافی دریافت نکنند و بار روانی ناشی از همه‌گیری بر آن‌ها سنگین‌تر شود.

به عبارت دیگر، افزایش تقاضا در کنار کاهش عرضه خدمات می‌تواند منجر به تاخیر در درمان، شدت یافتن علائم و افزایش نیاز به مداخلات اورژانسی شود.

چگونه کشورها پاسخ داده‌اند و چه کاستی‌هایی دیده می‌شود؟

بسیاری از کشورها گام‌هایی برای حفظ خدمات برداشتند؛ از جمله انتقال جلسات به صورت آنلاین یا تلفنی و توسعه راهنماهای حفاظتی برای ارائه‌دهندگان خدمات. با این حال، گزارش دو نکته مهم را برجسته می‌کند:

• در حالی که ۸۹٪ کشورها اعلام کرده‌اند که پشتیبانی روانی-اجتماعی بخشی از برنامه‌های پاسخ به COVID-۱۹ است، تنها ۱۷٪ از آن‌ها بودجه اضافی کامل برای اجرای این اقدامات در نظر گرفته‌اند. این شکاف بین اعلام سیاست و تخصیص منابع نشان‌دهنده محدودیت عملی در ارائه خدمات است.
• پذیرش تله‌مدیسین کاهش‌دهنده‌ی شکاف خدمات در برخی کشورها بوده، اما به دلیل نابرابری در دسترسی به زیرساخت‌های دیجیتال و محدودیت‌های فناوری، نمی‌تواند جایگزین مناسبی برای همه بیماران یا خدمات حساس باشد.

پیامدهای اقتصادی و جمعیتی

پیش از همه‌گیری نیز بودجه‌ی سلامت روان کمتر از نیاز بود؛ گزارش WHO اشاره می‌کند که کشورها به طور متوسط کمتر از ۲٪ از بودجه سلامت ملی را به بهداشت روان اختصاص می‌دادند. همچنین کمک‌های بین‌المللی به بخش سلامت روان کمتر از ۱٪ از کل کمک‌های خارجی مرتبط با سلامت بوده است. این کم‌سرمایه‌گذاری‌ها از منظر اقتصادی نیز زیان‌آور است: پیش از COVID-۱۹، هزینه‌های ناشی از افسردگی و اضطراب حدود یک تریلیون دلار ضرر اقتصادی سالانه برآورد شده و شواهد نشان می‌دهد که هر ۱ دلار سرمایه‌گذاری در مراقبت‌های مبتنی بر شواهد برای افسردگی و اضطراب می‌تواند حدود ۵ دلار بازگشت اقتصادی داشته باشد.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• ماهیت نظرسنجی: داده‌ها از یک پرسشنامه جهانی جمع‌آوری شده و توصیفی است. این نوع مطالعات می‌تواند روندها و سطح اختلالات را نشان دهد اما سببیت (causation) را ثابت نمی‌کند.
• نمایشگر کشورها: نمونه شامل ۱۳۰ کشور است، اما ظرفیت گزارش‌دهی، تعریف خدمات و دقت داده‌ها بین کشورها متفاوت است و این موضوع می‌تواند مقایسه مستقیم را محدود کند.
• جزئیات جمعیتی محدود: هرچند درصدهای کلی برای گروه‌های آسیب‌پذیر گزارش شده، اطلاعات دقیق‌تری درباره شدت اختلالات، مدت‌ زمان اختلال یا پیامدهای بالینی بلندمدت در دسترس نیست.
• تله‌مدیسین: گزارش به تفاوت‌های استفاده از تله‌مدیسین اشاره می‌کند، اما تاثیر کیفیت خدمات آنلاین بر نتایج بالینی به شکل قابل اتکایی در این نظرسنجی بررسی نشده است.
• تطابق با وضعیت کشورها: گزارش جهانی دید کلی ارائه می‌دهد و نباید بدون داده‌های محلی برای هر کشور یا منطقه، نتیجه‌گیری قاطع درباره عملکرد سیستم سلامت روان آن کشور انجام شود.

نظر تحریریه پزشک سایت

نتایج گزارش WHO تصویری نسبتاً قابل اتکا از افزایش تقاضا برای خدمات بهداشت روان هم‌زمان با کاهش عرضه در بخش وسیعی از جهان ارائه می‌دهد. این وضعیت نشان‌دهنده یک نقظه بحرانی است: کاهش دسترسی به مراقبت‌ها در زمانی که محرک‌های استرس‌زا (مرگ، جداافتادگی، مشکلات اقتصادی) افزایش یافته‌اند، خطر بار روانی بالاتر و پیامدهای طولانی‌مدت برای سلامت عمومی را افزایش می‌دهد. بر همین اساس، اقدامات سیاستی باید فراتر از اعلامیه‌های صوری باشد و شامل تخصیص بودجه، تقویت زیرساخت‌های تله‌درمانی، حمایت از خدمات کاهش آسیب و برنامه‌های ویژه برای کودکان، سالمندان و زنان باردار شود. با این حال، لازم است هر کشور براساس داده‌های محلی برنامه‌ریزی کند و نظارت مستمر برای ارزیابی اثربخشی اقدام‌ها برقرار باشد.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

• در صورت وجود فکر یا تمایل به خودآسیبی یا خودکشی، بلافاصله به اورژانس یا مراکز امداد محلی مراجعه کنید.
• اگر علائم روانی جدید یا تشدید شده (افسردگی شدید، اضطراب غیرقابل کنترل، هذیان یا توهم) دارید که عملکرد روزانه را مختل می‌کنند، با پزشک یا خدمات بهداشت روان تماس بگیرید.
• در صورتی که درمان نگهدارنده (مثلاً برای وابستگی به مواد یا داروهای روان‌پزشکی) قطع شده یا دوز شما تغییر کرده و نگرانی از عود یا عوارض وجود دارد، در اولین فرصت با ارائه‌دهنده درمانی مشورت کنید.
• برای مادران باردار یا شیرده که دچار اضطراب یا افسردگی شده‌اند، ضروری است قبل از هر تغییر دارویی یا درمانی با پزشک متخصص زنان یا روان‌پزشک مشورت شود.
• اگر کودک یا نوجوان شما علائم رفتاری یا اضطرابی قابل‌توجهی نشان می‌دهد که بر تحصیل یا روابط اجتماعی او تأثیر می‌گذارد، از خدمات مشاوره مدرسه یا متخصصان کودک کمک بگیرید.

پیشنهادهای عملی برای بیماران و خانواده‌ها

با توجه به اختلال‌های گزارش‌شده:

• اگر دسترسی حضوری به خدمات محدود شده، از مشاوره تلفنی یا آنلاین معتبر استفاده کنید اما درباره محرمانه‌بودن، کارکرد و محدودیت‌های آن با ارائه‌دهنده صحبت کنید.
• در صورت قطع دارو، پیش از توقف یا تغییر دوز با پزشک مشورت کنید؛ توقف ناگهانی برخی داروها می‌تواند خطرناک باشد.
• جستجوی گروه‌های حمایتی محلی یا آنلاین می‌تواند در کاهش احساس انزوا مفید باشد؛ اما دقت کنید که این گروه‌ها مشاوره حرفه‌ای را جایگزین نمی‌کنند.
• برای افراد با اختلال مصرف مواد، تماس با مراکز کاهش آسیب یا خطوط مشاوره می‌تواند راهی برای دستیابی به منابع و درمان‌های نگهدارنده باشد.

پرسش‌های رایج

آیا اختلال در خدمات بهداشت روان در همه کشورها یکسان است؟

خیر. شدت و نوع اختلال در کشورها متفاوت است و وابسته به زیرساخت‌های سلامت، بودجه، سیاست‌های ملی و توانایی انتقال خدمات به صورت آنلاین است.

تله‌درمانی می‌تواند جایگزین کامل جلسات حضوری شود؟

در برخی موارد، تله‌درمانی می‌تواند جایگزین مناسبی باشد اما برای همه شرایط و بیماران مناسب نیست؛ به‌ویژه موارد حاد، مداخلات اورژانسی یا بیماران بدون دسترسی به تکنولوژی.

چرا بودجه سلامت روان کم است وقتی نیاز در حال افزایش است؟

عوامل تاریخی، اولویت‌بندی منابع، سطح آگاهی عمومی و محدودیت‌های اقتصادی از دلایل کمبود بودجه هستند. همه‌گیری فشار بیشتری بر منابع وارد کرده و شکاف‌ها را برجسته‌تر نموده است.

آیا COVID-۱۹ خود می‌تواند مشکلات روانی یا عصبی ایجاد کند؟

بله. شواهدی وجود دارد که عفونت SARS-CoV-۲ می‌تواند با عوارض عصبی و روانی مانند هذیان، آشفتگی، سکته و سایر مشکلات همراه باشد، اما میزان و مکانیسم دقیق این عوارض هنوز موضوع تحقیق است.

چگونه می‌توان از خدمات بهتر حمایت کرد؟

سرمایه‌گذاری دولتی و بین‌المللی، ادغام مراقبت‌های روانی در برنامه‌های بهداشتی عمومی، آموزش نیروی کار و توسعه زیرساخت‌های دیجیتال از راهکارهای پیشنهادی هستند.

جمع‌بندی کاربردی

گزارش WHO نشان می‌دهد که همه‌گیری COVID-۱۹ موجب اختلال گسترده در خدمات بهداشت روان در سطح جهانی شده است، در حالی که نیازها در برخی جمعیت‌ها افزایش یافته است. برای بیماران و خانواده‌ها مهم است که در صورت تشدید علائم یا قطع درمان با ارائه‌دهنده سلامت روان یا پزشک معالج تماس بگیرند. از منظر سیاست‌گذاری، نیاز به تخصیص بودجه بیشتر، تقویت دسترسی به خدمات از جمله تله‌مدیسین و حمایت ویژه از گروه‌های آسیب‌پذیر وجود دارد. با توجه به محدودیت‌های داده‌ای، هر کشور باید اطلاعات محلی خود را برای برنامه‌ریزی دقیق‌تر استفاده کند و تلاش‌ها برای نظارت و ارزیابی مداخلات ادامه یابد.

منبع

گزارش سازمان جهانی بهداشت: COVID-۱۹ disrupting mental health services in most countries, WHO survey (۵ October ۲۰۲۰)

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.