توسعه زودهنگام کودکان در زمینه ترجیح پسر: یافته‌های ملی از ویتنام (MICS ۲۰۲۰–۲۱)

تیتـر مقاله

توسعه زودهنگام کودکان در زمینه ترجیح پسر: یافته‌های ملی از ویتنام (MICS ۲۰۲۰–۲۱)

خلاصه سریع برای خواننده

• مطالعه‌ای بر پایه داده‌های ملی ویتنام (پوشش‌دهی MICS ۲۰۲۰–۲۱) روی ۲,۳۵۴ کودک ۲۴–۵۹ ماهه انجام شد.
• در سطح کلی، تفاوت جنسیتی قابل توجهی در شاخص‌های توسعه زودهنگام کودکان مشاهده نشد.
• با این حال، هنگام بررسی ترتیب تولد الگوهای جنسیتی ظاهر شد: دخترانِ نخست‌زاده بیشترین احتمال توسعه مناسب و پسرانِ نخست‌زاده کمترین را داشتند.
• عوامل مرتبط با توسعه بهتر شامل نبود مشکلات عملکردی، تحصیلات بالاتر مادر، ثروت خانوار، دسترسی به کتاب کودک و مشارکت خانواده در فعالیت‌های تحریک‌کننده بود.
• یافته‌ها نشان می‌دهند که پویایی خانوادگی و ترجیحات جنسیتی پیش از تولد ممکن است فرصت‌های رشد کودکان را شکل دهند؛ اما شواهد علت‌محرکه قطعی نیست.

مقدمه

در بسیاری از جوامع آسیا، از جمله ویتنام، ترجیح برای داشتن فرزند پسر طی چند دهه گذشته به موضوعی ساختاری تبدیل شده است. این ترجیح گاهی منجر به انتخاب جنسیت پیش از تولد شده و نسبت‌های جنسی در بدو تولد را تغییر داده است. پرسش مهم این است که آیا چنین ترجیح‌هایی تنها بر نسبت‌های جنسی تأثیر می‌گذارد یا پس از تولد نیز فرصت‌های رشد و تکوین کودکان را به شکل جنسیتی تغییر می‌دهد. مطالعه‌ای که در PLOS Global Public Health منتشر شده، از داده‌های ملی ویتنام برای بررسی وضعیت توسعه زودهنگام کودکان (Early Childhood Development، ECD) در سنین ۲۴–۵۹ ماه استفاده کرده و نقش جنسیت کودک و ترتیب تولد را مورد بررسی قرار داده است.

هدف مطالعه

هدف اصلی این پژوهش، بررسی تفاوت‌های جنسیتی در شاخص‌های توسعه زودهنگام کودکان و واکاوی اینکه آیا ترتیب تولد و زمینه خانوادگی — به عنوان شاخص‌هایی از ترجیح پسر — این تفاوت‌ها را تعدیل می‌کنند، بوده است.

روش‌شناسی (Type of study)

این پژوهش یک مطالعه برش-نگاهیِ مشاهده‌ای بر پایه داده‌های مقطعیِ ملی است. داده‌ها از تحقیقات پرسشنامه‌ای مجموعه شاخص‌های چندگانه (Vietnam Multiple Indicator Cluster Survey, MICS) دوره ۲۰۲۰–۲۰۲۱ استخراج شدند. نمونه شامل ۲,۳۵۴ کودکِ ۲۴–۵۹ ماهه بود و توسعه کودکان با چارچوب UNICEF در سه حوزه سلامت، یادگیری و روانی-اجتماعی ارزیابی شد.

شاخص‌های اندازه‌گیری

• توسعه زودهنگام (ECD) براساس معیارهای یونیسف و شامل زیرحوزه‌های سلامت، یادگیری و تعاملات اجتماعی/روانی بود.
• متغیرهای کنترلی شامل ویژگی‌های کودک (سن، مشکلات عملکردی)، مادر (تحصیلات)، خانه و خانوار (ثروت، دسترسی به منابع آموزشی) بودند.
• تحلیل با استفاده از رگرسیون لجستیک چندمتغیره انجام شد و برای بررسی اثر تعدیلیِ ترتیب تولد از ترم‌های تعاملی استفاده گردید.

نتایج کلیدی

از میان ۲,۳۵۴ کودک بررسی‌شده، ۲۱.۳٪ در یکی از ابعاد توسعه، در وضعیت “off track” قرار داشتند. نتایج اساسی عبارت بودند از:

• تفاوت جنسیتی کلی: در سطح جمعیت، تفاوت معناداری بین پسران و دختران در شاخص کلی ECD مشاهده نشد.
• تأثیر ترتیب تولد: وقتی ترتیب تولد مدنظر قرار گرفت، الگوهای جنسیتی آشکار شد؛ دختران نخست‌زاده بیشترین احتمال قرارگیری در وضعیت توسعه‌ای مناسب را داشتند و پسران نخست‌زاده کمترین احتمال را داشتند.
• سایر پیش‌بینی‌کننده‌ها: نبود مشکلات عملکردی (functional difficulties)، تحصیلات بالاتر مادر، ثروت بالاتر خانوار، دسترسی به کتاب‌های کودک و مشارکت خانواده در فعالیت‌های محرک شناختی با شانس بیشتر توسعه مناسب مرتبط بودند.

تفسیر یافته‌ها

این نتایج نمایانگر یک ترکیب از چند مکانیسم احتمالی است که می‌تواند نقش داشته باشد:

• انتخاب و تفکیک خانوادگی (Selection): در جوامعی که ترجیح پسر وجود دارد، خانواده‌هایی که شدیداً پسرپسند نیستند ممکن است ساختارهای خانوادگی متفاوتی داشته باشند؛ به عنوان مثال نرخ باروری، حمایت اجتماعی و الگوهای سرمایه‌گذاری در فرزندان ممکن است در این خانواده‌ها متفاوت باشد و این امر بر نتایج توسعه‌ای تأثیر بگذارد.
• سرشتی یا بیولوژیک: اختلاف‌های زیستی در آسیب‌پذیری دوره نوزادی و شیرخوارگی ممکن است سهمی در تفاوت‌های ترتیب تولد داشته باشد؛ اما شواهد این مطالعه برای اثبات این مکانیسم محدود است.
• سرمایه‌گذاری جنسیتی خانوادگی: انتظارات فرهنگی درباره نقش‌های جنسیتی می‌تواند رفتار والدین در سرمایه‌گذاری زمانی و منابع را شکل دهد؛ در نتیجه اولویت‌های سرمایه‌گذاری بر اساس جنس و ترتیب تولد متفاوت باشد و این موضوع بر توسعه کودکان اثر بگذارد.

کاربردهای بالینی و بهداشتی عمومی

این مطالعه به عنوان یک تحقیق جمعیتی و بهداشتی عمومی، نشان می‌دهد که سیاست‌ها و برنامه‌های ارتقای توسعه کودکی باید بیش از تمرکز تنها بر جنس کودک، به ساختار خانواده و ترتیب تولد توجه کنند. برنامه‌های مداخله‌ای که دسترسی به منابع آموزشی در خانه (مانند کتاب) و آموزش والدین برای فعالیت‌های تحریک‌کننده را ترویج می‌کنند، می‌توانند بهبودهای قابل‌توجهی در شاخص‌های ECD ایجاد کنند.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• طبیعت مقطعی مطالعه: داده‌ها از یک برش زمانی هستند؛ بنابراین نمی‌توان ارتباطات مشاهده‌شده را به عنوان رابطه علّی (سبب و معلولی) تفسیر کرد.
• متغیرهای اندازه‌گیری‌شده محدودند: معیارهای ECD بر اساس پرسش‌های خانوار و چارچوب یونیسف است و ممکن است برخی جنبه‌های توسعه‌ای یا محرک‌های محیطی دقیقاً اندازه‌گیری نشده باشند.
• تأثیر متغیرهای ناشناخته یا بدون کنترل: عوامل فرهنگی پیچیده، نگرش‌ها به جنس کودک، دسترسی به خدمات سلامت و پیش‌از‌تولد، یا جزئیات سبک‌های تربیتی ممکن است تأثیرگذار باشند اما در مدل‌ها یا داده‌ها گنجانده نشده‌اند.
• قابلیت تعمیم محدود: یافته‌ها مربوط به زمینه اجتماعی، فرهنگی و تاریخیِ ویتنام است؛ تعمیم مستقیم این نتایج به کشورهای دیگر، از جمله ایران، مستلزم احتیاط و بررسی زمینه‌ای است.
• ترکیبِ ترجیح جنسیت و سیاست‌های باروری: در کشورهایی با کاهش نرخ باروری یا سیاست‌های خاص مرتبط با خانواده، الگوهای ترتیب تولد و ترجیح جنس می‌تواند به سرعت تغییر کند؛ بنابراین نظارت طولی لازم است.

نظر تحریریه پزشک سایت

این مطالعه ملی، نگاه ارزشمندی به رابطه میان ترجیح جنسیتی و توسعه زودهنگام کودکان ارائه می‌دهد. نتیجهٔ اصلی—عدم وجود تفاوت جنسیتی کلی اما وجود الگوهای مرتبط با ترتیب تولد—یادآور اهمیت توجه به ساختار خانواده و رفتار والدین در تحلیل نابرابری‌های توسعه‌ای است. با این حال، از آنجا که داده‌ها مقطعی هستند و عوامل فرهنگی-تاریخی محیط مطالعه نقش مهمی دارند، نباید این نتایج را به منزلهٔ اثبات یک رابطه علّی تلقی کرد. سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان بهداشتی باید این شواهد را در کنار داده‌های محلی و بررسی‌های طولی قرار دهند و بر ارتقای منابع تحریک‌کننده محیط خانه و آموزش والدین تمرکز کنند.

چه زمانی باید با پزشک یا متخصص مشورت کرد؟

اگر شما یا مراقب یک کودک، دربارهٔ توسعهٔ او نگرانی دارید، به ویژه در موارد زیر نیاز به مشورت با پزشک یا متخصص رشد هست:

• کودکی که در سن‌های مرجع (مثلاً ۲۴–۵۹ ماه) نتایج غیرمنتظره‌ای در نشانه‌های گفتار، حرکت، تعامل اجتماعی یا شناختی نشان می‌دهد.
• وجود مشکلات عملکردی قابل توجه (مثلاً اختلال در شنوایی، بینایی، یا توانایی حرکت) که می‌تواند بر توسعه تأثیر بگذارد.
• تاخیر رشد جسمانی، کاهش وزن یا علامت‌های سوءتغذیه.
• علائم اختلالات روانی-اجتماعی یا رفتاری که در عملکرد روزمره کودک اثر می‌گذارد.
• در صورت وجود نگرانی‌های خانوادگی یا محیطی (مانند خشونت خانگی، محرومیت شدید از منابع آموزشی یا حمایت اجتماعی) که ممکن است سلامت یا رشد کودک را تهدید کند.

در مواجهه با چنین مسائلی، مراجعه به پزشک خانواده، کارشناس اطفال، روان‌شناس کودک یا مراکز رشد کودکی می‌تواند راهنمایی و ارزیابی مناسب فراهم کند.

پرسش‌های رایج

۱. آیا نتیجه نشان می‌دهد که والدین در ویتنام به پسران کمتر توجه می‌کنند؟

خیر؛ مطالعه نشان نمی‌دهد که به‌طور کلی پسران کمتر موردتوجه قرار می‌گیرند. در سطح کل جامعه تفاوت جنسیتی معناداری نبود؛ اما الگوهای مرتبط با ترتیب تولد نشان می‌دهد رفتارها و سرمایه‌گذاری خانوادگی می‌توانند پیچیده باشند و بسته به وضعیت خانواده متفاوت عمل کنند.

۲. آیا این نتایج یعنی ترجیح جنسیت پیش از تولد تأثیر منفی بر کودکان دارد؟

این مطالعه نشان می‌دهد که ترجیح جنسیت و انتخاب جنسیت پیش از تولد بخش‌هایی از یک متن اجتماعی بزرگ‌تر هستند. اما ارتباط مستقیم و قطعی بین انتخاب جنسیت پیش از تولد و توسعه زودهنگام کودکان در این داده‌های مقطعی اثبات نشده است.

۳. چه اقداماتی می‌تواند به بهبود توسعه کودکان کمک کند؟

دسترسی به منابع آموزشی خانگی (مثل کتاب‌های کودک)، آموزش والدین در فعالیت‌های تحریک‌کننده، ارتقای تحصیلات مادران، و کاهش موانع اقتصادی خانوار از جمله اقدامات مؤثر هستند؛ این‌ها در مطالعه با نتایج توسعه‌ای مثبت مرتبط بودند.

۴. آیا این یافته‌ها قابل تعمیم به کشور من (مثلاً ایران) هستند؟

باید احتیاط کرد. فرهنگ، سیاست‌های جمعیتی، ساختار خانوادگی و سطح خدمات اجتماعی در هر کشور متفاوت است. برای تعمیم نیاز به مطالعات زمینه‌ای و مقایسه‌ای است.

۵. آیا ترتیب تولد همیشه روی توسعه کودک تأثیر می‌گذارد؟

ترتیب تولد می‌تواند در برخی زمینه‌ها مرتبط با رفتار والدین و دسترسی به منابع باشد، اما اثر آن متغیر است و به عوامل فرهنگی، اقتصادی و خانوادگی بستگی دارد.

بحث گسترده‌تر: پیامدهای جمعیتی و سیاست‌گذاری

یافتهٔ این مطالعه به چندین پیامد برای سیاست‌گذاری اشاره دارد. نخست، برنامه‌های ارتقاء توسعه زودهنگام کودکان باید به شکلی طراحی شوند که خانواده‌ها را هدف قرار دهند نه فقط کودکان بر حسب جنس. دوم، آموزش والدین و فراهم‌سازی منابع ساده مانند کتاب و بازی‌های آموزشی در سطح خانه می‌تواند تفاوت‌های توسعه‌ای را کاهش دهد. سوم، نظارت مستمر بر شاخص‌های ECD و نسبت‌های جنسی در سطوح جمعیتی و خانوادگی ضروری است، زیرا تغییرات در باروری و سیاست‌های اجتماعی می‌تواند الگوهای ترجیح جنسیت و ترتیب تولد را تغییر دهد.

الزامات تحقیقاتی آینده

• مطالعات طولی برای دنبال کردن مسیر توسعه کودکان در طول زمان و بررسی روابط علّی بین ترجیح جنسیت، رفتار والدین و نتایج رشد ضروری است.
• تحقیقات کیفی درباره نگرش‌های والدین نسبت به جنس و ترتیب تولد می‌تواند مکانیسم‌های مشاهده‌شده را روشن‌تر کند.
• مطالعات مقایسه‌ای بین کشورها و بین مناطق شهری و روستایی می‌تواند نقش زمینه‌های فرهنگی و سیاستی را آشکارتر سازد.

جمع‌بندی کاربردی

این مطالعه ملی در ویتنام نشان می‌دهد که اگرچه در سطح کل تفاوت جنسیتی در توسعه زودهنگام کودکان ۲۴–۵۹ ماهه دیده نمی‌شود، اما ترتیب تولد می‌تواند الگوهای تفاوت جنسیتی را آشکار سازد. برای بهبود نتایج توسعه‌ای کودکان، برنامه‌ها باید بر ارتقای منابع خانگی (مانند کتاب و فعالیت‌های تحریک‌کننده)، تقویت آموزش مادران و کاهش نابرابری‌های اقتصادی متمرکز شوند. نظارت طولی و تحقیقات بیشتر برای درک مکانیسم‌ها و تعمیم‌پذیری نتایج ضروری است.

منبع

Early childhood development under son preference in Vietnam: The role of child gender and birth order. PLOS Global Public Health, 2026. doi: https://doi.org/10.1371/journal.pgph.0006983

توجه: این مقاله بر پایه یک مطالعه علمی منتشرشده نوشته شده و جهت اطلاع‌رسانی عمومی تهیه گردیده است. اطلاعات ارائه‌شده جایگزین مشاوره تخصصی پزشکی یا روان‌شناسی نمی‌شود.

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.