پوشش جهانی واکسیناسیون کودکان در ۲۰۲۵: پیشرفت اندک در میان درگیری‌ها، بی‌اعتمادی و ضعف نظام‌های داده‌ای

خلاصه سریع برای خواننده

• در ۲۰۲۵ حدود ۹۰٪ نوزادان جهانی حداقل یک دوز واکسن DTP و ۸۵٪ دوز کامل سه‌گانه را دریافت کردند.
• تقریباً ۱۳.۵ میلیون کودک در سال اول زندگی هیچ واکسنی دریافت نکرده‌اند (Zero-dose).
• پوشش سرخک (MCV1) در سطح جهانی ۸۴٪ و نوبت دوم ۷۷٪ است؛ فاصله زیادی با آستانه ۹۵٪ برای پیشگیری از اپیدمی وجود دارد.
• بیشتر کودکان Zero-dose در کشورهای آسیب‌پذیر و متاثر از درگیری زندگی می‌کنند؛ در عین حال برخی کشور‌های دارای درآمد متوسط/بالا نیز کاهش پوشش داشته‌اند.
• کاهش تعداد نظرسنجی‌های ملی و تضعیف سامانه‌های داده‌ای هشداردهنده است و می‌تواند بازگشتِ بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن را تشدید کند.

مقدمه

سازمان جهانی بهداشت (WHO) و یونیسف هر ساله برآوردهایی از پوشش ایمن‌سازی کودکان در جهان منتشر می‌کنند. گزارش سال ۲۰۲۵ که به‌تازگی منتشر شده نشان می‌دهد پوشش واکسیناسیون کودکان نسبت به سال پیش یک درصد بهبود یافته است؛ اما این بهبودها در سطحی محدود رخ داده و جهان هنوز در مسیر بازگشت کامل به سطح پیش از همه‌گیری کووید-۱۹ قرار ندارد. این مقاله به بررسی دقیق داده‌های گزارش، تفسیر پیامدها برای خانواده‌ها و نظام‌های بهداشتی، محدودیت‌های تحلیل و توصیه‌های عمومی می‌پردازد.

یافته‌های کلیدی گزارش WHO/UNICEF در یک نگاه

وضعیت کلی پوشش واکسن‌های اولیه

بر اساس برآوردهای مشترک WHO و UNICEF (WUENIC) در سال ۲۰۲۵:

• ۹۰٪ از نوزادان حداقل یک دوز واکسن دیفتری-کزاز-سیاه‌سرفه (DTP1) دریافت کرده‌اند (معادل نزدیک به ۱۱۶ میلیون کودک).
• ۸۵٪ (حدود ۱۱۰ میلیون کودک) دورهٔ سه‌دوزی DTP را کامل کرده‌اند (DTP3).
• نسبت کودکان Zero‑dose (کسانی که در سال اول زندگی هیچ واکسنی نگرفته‌اند) حدود ۱۳.۵ میلیون است—تقریباً ۷۵۰ هزار نفر کمتر نسبت به سال قبل.

مشکل ریزش (Drop-out) و سرخک

یکی از نگرانی‌های مهم گزارش، افزایش تعداد کودکانی است که واکسن آغاز می‌کنند اما دوره را کامل نمی‌کنند. به‌طور تخمینی ۷.۳ میلیون نوزاد دوز اول DTP را دریافت کرده‌اند ولی پیش از دریافت اولین دوز سرخک (MCV1) از برنامه خارج شده‌اند. این ریزش بخشی از دلیل ثابت‌ماندن یا کند شدنِ بهبود پوشش سرخک است:

• MCV1 (نوبت اول سرخک): ۸۴٪
• MCV2 (نوبت دوم سرخک): ۷۷٪

هر دو عدد بسیار پایین‌تر از آستانهٔ ۹۵٪ لازم برای جلوگیری از بروز اپیدمی‌های سرخک هستند. به همین دلیل در ۲۰۲۵ حدود ۵۷ کشور گزارش اپیدمی‌های بزرگ یا مختل‌کنندهٔ سرخک ثبت کردند.

روندهای منطقه‌ای و کشوری

مقایسه با دوران پیش از کووید-۱۹ (۲۰۱۹)

اگرچه هر دو نشانگر DTP1 و DTP3 نسبت به ۲۰۲۴ یک درصد افزایش داشته‌اند، سطح جهانی هنوز حدود یک نقطه درصد پایین‌تر از ۲۰۱۹ قرار دارد و از سال ۲۰۰۹ در یک بازهٔ نسبتاً محدود در نوسان بوده است.

مناطق با بهبود یا پسرفت قابل توجه

• آمریکاها و منطقهٔ جنوب-شرقی آسیا: بهبود و بازیابی کامل نسبت به ۲۰۱۹؛ منطقه جنوب-شرقی آسیا اکنون بالاترین عملکرد را دارد.
• آفریقا، مدیترانهٔ شرقی و اروپا: بهبودی نسبی در ۲۰۲۵ اما هنوز پایین‌تر از سطح قبل از همه‌گیری هستند.
• پاسیفیک غربی: افت پوشش و دور شدن نسبت به سطح ۲۰۱۹، که این منطقه را دورترین از بازگشت کامل می‌کند.

نمونه‌های کشورها—نوسان شدید در زمینه درگیری یا سیاست

• سودان: بزرگ‌ترین بهبود یک‌ساله در دنیا با افزایش DTP1 به میزان ۳۵ واحد درصد و MCV1 به میزان ۲۲ واحد درصد که نشان می‌دهد با ارتقای دسترسی به خدمات می‌توان دستاوردهای سریع کسب کرد.
• سوریه: کاهش پوشش به میزان ۶ واحد درصد در DTP1 و ۱۲ واحد درصد در MCV1 طی یک سال، که اغلب با اختلال در خدمات بهداشتی ناشی از درگیری و بی‌ثباتی مرتبط است.
• آفریقای جنوبی: کاهش قابل توجه DTP1 به میزان ~۲۰ واحد درصد نسبت به ۲۰۱۹، نمونه‌ای از افت پوشش حتی در کشورهایی با منابع نسبی‌تر که دلایل متعدد ساختاری و سیاسی/اجتماعی دارند.
• بوسنی و هرزگوین: پس از افزایش در ۲۰۲۴، در ۲۰۲۵ کاهش ۲۳ واحد درصدی MCV1 گزارش شده است؛ نشان‌دهندهٔ ناپایداری در پوشش حتی در مناطقی که قبلاً بهبود داشتند.

عوامل محرک نابرابری‌ها و کاهش پوشش

گزارش عوامل متعددی را به عنوان تهدیدکنندهٔ توانایی کشورها برای دست‌یابی به پوشش بالا ذکر کرده است:

• درگیری، بی‌ثباتی و جابه‌جایی جمعیت—بیش از نیمی از کودکان Zero‑dose در کشورهای آسیب‌پذیر یا درگیری‌زده زندگی می‌کنند، در حالی که این کشورها تنها حدود یک‌سوم جمعیت کودک جهان را شامل می‌شوند.
• فقر و محدودیت‌های دسترسی—زیرساخت ضعیف، کمبود نیروی انسانی و هزینه‌ٔ فرصت خانواده‌ها مانع مراجعه به خدمات می‌شود.
• کاهش تعهد سیاسی و منابع مالی—قطع یا کاهش تامین مالی بین‌المللی و محلی بر برنامه‌های واکسیناسیون تاثیر می‌گذارد.
• اطلاعات نادرست و بی‌اعتمادی—افزایش تردید نسبت به واکسن‌ها و انتشار اطلاعات گمراه‌کننده می‌تواند پوشش را کاهش دهد حتی در کشورهایی که دسترسی فیزیکی وجود دارد.
• ضعف در سامانه‌های داده‌ای و نظارتی—کاهش تعداد نظرسنجی‌های ملی و تضعیف سیستم‌های ثبت و گزارش‌دهی، ردیابی کودکان را دشوار می‌کند و امکان تصمیم‌گیری مبتنی بر داده را محدود می‌سازد.

پیامدهای سلامت عمومی: چرا اعداد مهم‌اند؟

واکسیناسیون یکی از مداخله‌های مقرون‌به‌صرفه و اثربخش برای کاهش مرگ‌ومیر و ناتوانی در کودکان است. وقتی پوشش‌های عمومی زیر آستانهٔ لازم برای مصونیت گله‌ای قرار می‌گیرد، بیماری‌های واگیردار مانند سرخک می‌توانند به سرعت گسترش یابند؛ همین امر در ۲۰۲۵ نیز مشاهده شد و باعث گزارش اپیدمی در چند ده کشور شد. همچنین، کودکان Zero‑dose و کودکانی که دورهٔ واکسیناسیون را کامل نمی‌کنند، در معرض خطر بیماری‌ها و پیامدهای طولانی‌مدت قرار دارند.

سرچشمهٔ امید: دستاوردها و آنچه ممکن است

علی‌رغم مشکلات، گزارش نشان می‌دهد که با سرمایه‌گذاری مداوم، تعهد جامعه و تقویت برنامه‌ها می‌توان به پیشرفت‌های سریع دست یافت؛ مانند نمونهٔ سودان. همچنین طی ۲۵ سال گذشته تعداد کودکان Zero‑dose حدود ۴۰٪ کاهش یافته است و در کشورهای تحت حمایت Gavi امروز پوشش متوسط برای دورهٔ کامل واکسن‌های توصیه‌شده بالاتر از گذشته است (حدود ۷۴٪ در میان کشورهایی که گویای پیشرفت در دسترسی به واکسن‌های بیشتر است).

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• ایندکس‌ها و ارقام WUENIC بر پایهٔ ترکیبی از داده‌های گزارش‌شده توسط کشورها، نظرسنجی‌های ملی و برآوردهای آماری است. این داده‌ها هر سال بازبینی می‌شوند و مقایسهٔ مستقیم با ارقام منتشرشدهٔ پیشین همیشه ساده نیست.
• تعداد نظرسنجی‌های ملی ارائه‌شده در این دوره به طور قابل‌توجهی کاهش یافته است (تنها ۱۸ نظرسنجی ملی در مقابل ۵۰ در ۲۰۲۴ و میانگین ۳۳ در بازهٔ ۲۰۱۵–۲۰۱۹). این کاهش ممکن است دقت و قابلیت پیگیری تغییرات پوشش را محدود کند.
• داده‌های گزارش‌شده سطح ملی را نشان می‌دهند و می‌توانند تفاوت‌های منطقه‌ای یا محلی (شهر/روستا، گروه‌های اقلیتی، جامعه‌های مهاجر یا آواره) را پنهان کنند؛ در نتیجه نابرابری‌های در دسترسی ممکن است کمتر یا بیشتر از آنچه ملی نشان می‌دهد باشد.
• گزارش عوامل علت‌ساز را مشخص نمی‌کند؛ یعنی کاهش پوشش می‌تواند محصول ترکیبی از عوامل مختلف (درگیری، سیاست، بی‌اعتمادی، مشکلات لجستیکی) باشد و تشخیص دقیق نیاز به تحلیل‌های عمیق‌تر در سطح کشور و محلی دارد.
• برای ایران، این گزارش داده‌های خاص ملی ارائه نکرده است؛ هرگونه نتیجه‌گیری درباره وضعیت در ایران باید بر پایهٔ منابع ملی و شواهد داخلی باشد، نه این گزارش کلی جهانی.

توصیه‌ها و فراخوان WHO/UNICEF (خلاصهٔ اقداماتی که خواسته شده)

سازمان‌ها بر چند اولویت کلیدی تاکید کرده‌اند:

• تقویت ایمن‌سازی در محیط‌های آسیب‌پذیر و درگیری‌زده تا کودکان بتوانند به دسترسی و مداومت واکسیناسیون برسند.
• مقابله با اطلاعات نادرست و حمایت کامل از اقدامات افزایش پذیرش واکسن در جوامع.
• افزایش و پایدارسازی منابع مالی داخلی و بین‌المللی برای برنامه‌های ایمن‌سازی، از جمله حمایت از نهادهایی مانند Gavi.
• سرمایه‌گذاری در سامانه‌های داده و بیماری‌نگری برای یافتن کودکان جا‌مانده و هدف‌گذاری فعالیت‌ها بر اساس شواهد.

نظر تحریریه پزشک سایت

گزارش مشترک WHO و UNICEF تصویری دوگانه از وضعیت ایمن‌سازی جهانی ارائه می‌دهد: از یک‌سو دستاوردهای قابل توجه در چند دههٔ گذشته و کاهش چشمگیر کودکان Zero‑dose، و از سوی دیگر نقاط ضعف واضح که می‌تواند منجر به بازگشت بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن شود. کاهش تعداد نظرسنجی‌های ملی و تضعیف سامانه‌های داده‌ای به‌ویژه نگران‌کننده است؛ چرا که بدون اطلاعات دقیق، نمی‌توانیم مکان‌های با نیاز فوری را شناسایی و مداخله کنیم. تجربهٔ کشورهایی مانند سودان نشان می‌دهد که گسترش دسترسی و پایداری خدمات می‌تواند در زمان کوتاه اثرگذار باشد، اما نیاز به منابع، امنیت و تعهد سیاسی دارد. تحریریه پزشک سایت از تصمیم‌گیران می‌خواهد که سرمایه‌گذاری در سامانه‌های داده، آموزش نیروی انسانی و فعالیت‌های جامعه‌محور برای بازیابی اعتماد عمومی را در دستور کار قرار دهند.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

• اگر کودک شما واکسیناسیون برنامه‌ای را شروع نکرده یا دزهای تکمیلی را دریافت نکرده است، برای تکمیل تقویم واکسیناسیون به مراکز بهداشتی/پزشک مراجعه کنید.
• در صورت بروز هرگونه واکنش جدی پس از واکسن (مثلاً تشنج، گیجی ماندگار، یا واکنش آلرژیک شدید)، فوراً به خدمات اورژانس یا پزشک مراجعه کنید.
• اگر در مورد ایمنی واکسن‌ها، تداخل دارویی یا وضعیت پزشکی کودک (مثلاً نقص ایمنی یا بیماری مزمن) سوال دارید، پزشک یا واحد مراقبت‌های بهداشتی محلی بهترین مرجع برای مشاوره است.

پرسش‌های رایج

۱. آیا بهبود یک درصدی در پوشش جهانی مهم است؟

بله. هر >افزایش پوشش می‌تواند تعداد کودکان محافظت‌شده را افزایش دهد، اما بهبود یک درصدی نشان‌دهندهٔ پیشرفت تدریجی است و برای کاهش خطر اپیدمی‌های گسترده نیاز به عملکرد قوی‌تر و هدفمندتر می‌باشد.

۲. معنی Zero‑dose چیست و چرا اهمیت دارد؟

Zero‑dose به کودکانی اطلاق می‌شود که در سال اول زندگی هیچ واکسنی دریافت نکرده‌اند. این کودکان در معرض بیشترین خطر بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن هستند و معمولاً در جمعیت‌های محروم، درگیری‌زده یا دارای دسترسی محدود زندگی می‌کنند.

۳. آیا کاهش نظرسنجی‌های ملی قابل چشم‌پوشی است؟

خیر. نظرسنجی‌های ملی اطلاعات دقیق و قابل اعتمادی درباره پوشش و نابرابری‌ها فراهم می‌کنند. کاهش این نظرسنجی‌ها می‌تواند منجر به کمتر دیده شدن نقاط بحرانی و کاهش اثربخشی سیاست‌ها شود.

۴. آیا واکسن‌ها بی‌خطر هستند؟

واکسن‌هایی که در برنامه‌های ایمن‌سازی ملی استفاده می‌شوند ابتدا از بررسی‌های علمی و نظارتی عبور کرده‌اند و به طور کلی برای استفادهٔ عمومی ایمن و موثر در نظر گرفته می‌شوند. پرسش‌ها درباره وضعیت‌های خاص پزشکی باید با پزشک مطرح شود.

۵. آیا این گزارش درباره وضعیت یک کشور خاص مانند ایران اطلاعات می‌دهد؟

گزارش WUENIC داده‌های سطح جهانی و منطقه‌ای و برآوردهای کشوری را ارائه می‌دهد، اما این خلاصهٔ خبری به شکل مشخص داده‌ای درباره ایران ارائه نکرده است. برای اطلاعات ملی باید به منابع رسمی وزارت بهداشت یا گزارش‌های ملی مراجعه شود.

جمع‌بندی کاربردی

گزارش ۲۰۲۵ WHO/UNICEF نشان می‌دهد که جهان در مسیر بازیابی پوشش واکسیناسیون کودکان حرکت می‌کند، اما هنوز به هدف‌های حیاتی برای پیشگیری از اپیدمی‌ها نرسیده است. نکات عملی برای سیاستگذاران و خانواده‌ها عبارتند از:

• برای خانواده‌ها: تقویم واکسیناسیون کودک را بشناسید و در صورت جا ماندن از دزها با مراکز بهداشتی هماهنگ کنید؛ اطلاعات معتبر دربارهٔ واکسن را از منابع رسمی و ارائه‌دهندگان خدمات سلامت دریافت کنید.
• برای مدیران نظام سلامت: تقویت سامانه‌های داده‌ای، اولویت‌دهی به گروه‌های محروم و مناطق درگیری‌زده، و سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی و تدارکات ضروری است.
• برای جامعه بین‌الملل: تداوم و افزایش حمایت مالی، و تمرکز بر برنامه‌های جامعه‌محور و مقابله با اطلاعات غلط، کلید حفظ دستاوردها و گسترش پوشش است.

منبع

گزارش اصلی: WHO / UNICEF: Global childhood immunization coverage inches forward despite conflict and hesitancy (15 July 2026)

تذکر: این مقاله بر اساس خلاصه و داده‌های منتشرشده توسط WHO و UNICEF تهیه شده و تحلیل‌ها با احتیاط علمی و بدون ادعای درمانی یا جایگزینی مشاورهٔ پزشکی ارائه شده‌اند. برای اطلاعات ملی یا وضعیت فردی، به منابع رسمی و پزشک مراجعه کنید.

منتشر شده توسط تحریریه پزشک سایت

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.