سلامت جسمی و روانی پرستاران در شرایط بحران طولانی‌مدت: یافته‌های مطالعه‌ای در لبنان و اردن

خلاصه سریع برای خواننده

• مطالعه: مقطعی در بیمارستان‌های لبنان (n=976) و اردن (n=2,012) که خدمات به پناهجویان سوری ارائه می‌دهند.
• یافته‌های اصلی: بیش از ۶۰٪ پرستاران در هر دو کشور از درد کمر شدید و ضعف عمومی گزارش کردند؛ خستگی عاطفی در اردن بیشتر بود.
• عوامل مرتبط: ساعات کار، واحد کاری، تعارض شغلی، بار کاری خود ادراکی و آماده‌نبودن برای شغل؛ منابع پرستاری و کار تیمی محافظ بودند.
• تحلیل: از مدل‌های رگرسیون و random forest استفاده شد؛ این روش‌ها نشان دادند که عوامل مربوط به بار کاری و محیط سازمانی اهمیت بالایی دارند.
• پیام عملی: نتایج اهمیت سیاست‌های سیستمی مانند تنظیم بار کاری، تأمین نیروی انسانی و تقویت حمایت سازمانی را نشان می‌دهد اما علت–معلولی ثابت نشده است.

مقدمه

پرستاران نقش محوری در ارائه مراقبت‌های بیمارستانی دارند، به‌ویژه در مکان‌هایی که جمعیت‌های آسیب‌پذیر مانند پناهجویان حضور دارند. شرایط بحران طولانی‌مدت و میزبانی انبوه پناهجویان می‌تواند به افزایش بار کاری، سختی‌های فیزیکی و فشارهای روانی منجر شود. مطالعه‌ای که در این مقاله بررسی می‌شود، سلامت جسمی و عاطفی پرستاران شاغل در بیمارستان‌های لبنان و اردن را بررسی کرده است تا شیوع مشکلاتی مانند درد کمر، ضعف عمومی و خستگی عاطفی را تعیین کند و عوامل مرتبط با آن‌ها را شناسایی نماید.

طراحی و روش‌ها

نوع مطالعه و جامعه مورد بررسی

این مطالعه از نوع مقطعی (cross-sectional) است و داده‌ها از طریق پرسشنامه از پرستاران بیمارستانی که خدمات به پناهجویان سوری ارائه می‌دادند جمع‌آوری شد. نمونه شامل ۹۷۶ پرستار در لبنان (نرخ پاسخ ۵۲٪) و ۲,۰۱۲ پرستار در اردن (نرخ پاسخ ۸۰.۵٪) بود.

متغیرهای کلیدی

خروجی‌های اصلی مطالعه عبارت بودند از: گزارش درد کمر (شدت بالا/پایین)، ضعف عمومی و سنجش خستگی عاطفی با مقیاس‌های استاندارد. متغیرهای توضیحی شامل ویژگی‌های جمعیت‌شناختی (سن، جنسیت)، عوامل شغلی (ساعات کاری، واحد کاری، میزان آماده‌بودن برای شغل)، و شاخص‌های روان‌اجتماعی محیط کار (تعارض شغلی، حمایت سازمانی، کار تیمی، بار کاری ادراکی) بودند.

تحلیل آماری

محققان از مدل‌های رگرسیون لجستیک و خطی برای بررسی ارتباطات بین متغیرها استفاده کردند و برای شناسایی اهمیت نسبی عوامل، از مدل مبتنی بر درخت تصادفی (random forest) نیز بهره بردند. تحلیل‌ها به‌صورت جداگانه برای هر کشور و در مجموعه داده‌های ادغام‌شده انجام شد.

یافته‌ها

شیوع مشکلات جسمی و روانی

در هر دو کشور، شیوع مشکلات مورد بررسی بالا بود: تقریباً ۶ نفر از هر ۱۰ پرستار در لبنان و بیش از ۷ نفر از هر ۱۰ در اردن گزارش‌کننده ضعف عمومی شدید بودند. همچنین بیش از ۶۰٪ پرستاران در هر دو کشور از درد کمر شدید رنج می‌بردند. میانگین خستگی عاطفی در اردن بالاتر (میانگین ۴.۱۳، انحراف معیار ۱.۳۹) نسبت به لبنان (میانگین ۳.۴۹، انحراف معیار ۱.۷۰) گزارش شد.

عوامل مرتبط

در تحلیل‌های رگرسیونی و در مدل‌های random forest، متغیرهای زیر به‌عنوان پیش‌بینی‌کننده‌های مهم شناسایی شدند:

• ساعات کاری و بار کاری ادراکی: هرچه ساعات کاری طولانی‌تر و بار کاری خود‌ادراکی بالاتر بود، احتمال درد کمر، ضعف عمومی و خستگی عاطفی بیشتر بود.
• واحد کاری: کار در برخی واحدها (مثلاً مراقبت‌های ویژه، اورژانس) با بار فیزیکی و روانی بالاتر همراه بود.
• تعارض شغلی و آماده‌نبودن برای شغل: عدم هماهنگی در تیم، تعارض مدیریتی و احساس عدم کفایت یا آماده نبودن، با خستگی عاطفی و مشکلات جسمی ارتباط داشتند.
• منابع پرستاری و کار تیمی: وجود منابع کافی و کار تیمی قوی به‌عنوان عوامل محافظتی در برابر بروز مشکلات مطرح شدند.

ارتباط بین سلامت جسمی و عاطفی

یکی از نتایج مهم، همبستگی نزدیک بین مشکلات جسمی (به‌ویژه درد کمر و ضعف عمومی) و خستگی عاطفی بود؛ یعنی پرستارانی که از درد و ضعف جسمی رنج می‌بردند، احتمال بیشتری داشت خستگی عاطفی شدید را گزارش کنند. مدل تصادفی نیز این پیوند را تأیید نمود و نشان داد عوامل مربوط به بار کاری، هم‌زمان بر سلامت جسمی و روانی تأثیر می‌گذارند.

تفسیر و بحث

این مطالعه تصویری قوی از بار سلامت بدن و ذهن پرستاران شاغل در محیط‌های پذیرای پناهجویان در دو کشور همجوار ارائه می‌دهد. افزایش شیوع درد کمر و ضعف عمومی و نیز سطح بالای خستگی عاطفی، نشان‌دهنده تنش‌های متعدد فیزیکی و روانی است که می‌تواند منشاء چندوجهی داشته باشد: بار محتوایی و کمیت بیماران، منابع ناکافی، کار شیفتی و تعارضات سازمانی.

پیامدهای بالقوه برای کیفیت مراقبت

هرچند این مطالعه علت و معلول را اثبات نمی‌کند، یافته‌ها از منظر نظام سلامت هشداردهنده‌اند؛ سلامت نیروی پرستاری با کیفیت و ایمنی مراقبت ارتباط نزدیکی دارد. خستگی عاطفی و مسائل فیزیکی می‌توانند بر تمرکز، تصمیم‌گیری و توان بدنی پرستاران اثر بگذارند که به نفع بیماران و سامانه سلامت نیست.

پیشنهادهای سیاستی و مدیریتی

• تنظیم و کنترل بار کاری و ساعات کاری، به‌ویژه در واحدهای پرخطر مانند اورژانس و مراقبت‌های ویژه.
• بهینه‌سازی تأمین نیروی انسانی و توزیع مناسب کادر برای کاهش فشار کاری فردی.
• تقویت حمایت سازمانی، آموزش‌های آماده‌سازی شغلی و برنامه‌های کاهش تعارض کاری.
• پیشبرد کار تیمی و سرمایه‌گذاری در منابع فیزیکی و تجهیزاتی که بار فیزیکی را کاهش می‌دهند (مثلاً وسایل کمک کننده در جابجایی بیمار).

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• طراحی مقطعی: این مطالعه همبستگی‌ها را نشان می‌دهد اما قادر به اثبات رابطه علت و معلولی نیست؛ یعنی نمی‌توان گفت بار کاری مستقیماً باعث درد یا خستگی شده است.
• اعتماد به گزارش خودی: داده‌ها بر اساس پرسشنامه‌های خودگزارشی جمع‌آوری شدند که ممکن است تحت تأثیر سوگیری یادآوری یا تمایل اجتماعی قرار داشته باشد.
• نمونه‌گیری و نرخ پاسخ: نرخ پاسخ در لبنان پایین‌تر بود (۵۲٪) که می‌تواند به انتخاب غیرتصادفی و سوگیری نمونه منجر شود؛ بنابراین نتایج ممکن است به‌طور کامل نمایان‌گر همه پرستاران نباشد.
• عمومیت محدود: مطالعه در بیمارستان‌هایی انجام شد که خدمات به پناهجویان سوری ارائه می‌دهند؛ نتایج ممکن است در سایر کشورها، محیط‌های غیر بحران یا در میان پرستاران غیرمستقر در مراکز پذیرنده پناهجو متفاوت باشد.
• متغیرهای اندازه‌گیری‌نشده: عوامل دیگری که می‌توانستند بر سلامت تاثیر بگذارند (مانند وضعیت سلامت پیشین، شرایط خانوادگی، و مکانیزم‌های مقابله‌ای شخصی) ممکن است در تحلیل لحاظ نشده باشند.
• تحلیل پیچیده: هرچند استفاده از مدل‌های random forest قدرت تشخیصی دارد، این نوع مدل‌ها اطلاعات علت‌یابی نمی‌دهند و تفسیر اهمیت متغیرها نیاز به احتیاط دارد.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

اگر شما یا یکی از نزدیکانتان بیمار هستید و تحت مراقبت پرستاران در بیمارستان‌های مرتبط با پناهجویان قرار دارید، این نتایج ممکن است دو پیام مهم داشته باشد:

• به‌طور کلی، سلامت پرستاران بر کیفیت و ایمنی مراقبت تأثیر می‌گذارد؛ نگرانی‌های مربوط به خستگی یا کمبود منابع می‌تواند به فرسایش کادر درمان و در نتیجه به اختلال در مراقبت منجر شود.
• این مطالعه نشان‌دهنده نقاطی است که سیستم‌ها می‌توانند برای بهبود شرایط پرستاران تغییر کنند (مثلاً کاهش بار کاری، افزایش منابع و تقویت کار تیمی). این اقدامات می‌توانند به‌طور غیرمستقیم منجر به افزایش امنیت و کیفیت مراقبت برای بیماران شوند.

با این حال، این نتایج به‌معنای وجود خطر قطعی یا فوری برای هر بیمار نیست و نباید جایگزین ارزیابی شرایط بالینی یا تصمیم‌گیری درمانی توسط پزشک شود.

نظر تحریریه پزشک سایت

یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد در محیط‌های پذیرای پناهجویان، پرستاران تحت فشارهای فیزیکی و روانی قابل‌توجهی قرار دارند که می‌تواند پیامدهایی برای سیستم سلامت داشته باشد. از منظر تحریریه پزشک سایت، ضروری است مسئولان سلامت عمومی و مدیران بیمارستان‌ها به جای اقدامات موضعی، سیاست‌های سازمانی و سیستمی را برای کاهش بار کاری، بهبود تأمین نیروی انسانی و تقویت حمایت در محل کار در اولویت قرار دهند. هرگونه برنامه مداخله‌ای باید با پایش اثرات و مطالعه‌های طولی همراه باشد تا اثربخشی آن بر سلامت نیروی کار و کیفیت مراقبت ارزیابی شود.

چه زمانی باید با پزشک یا مشاور شغلی تماس گرفت؟

• اگر پرستار یا هر کارمند بهداشت و درمان دچار درد مداوم کمر یا ضعف است که با استراحت یا مراقبت‌های اولیه بهبود نمی‌یابد، باید برای ارزیابی بالینی به پزشک مراجعه شود.
• در صورت وجود نشانه‌های شدید اضطراب، افسردگی یا افکار خودآسیب‌رسان، تماس فوری با پزشک یا مراکز سلامت روان ضروری است.
• اگر بار کاری یا شرایط کاری به‌گونه‌ای است که سلامت جسمی یا عملکرد شغلی را تهدید می‌کند (مثلاً ناتوانی در انجام وظایف، بروز اشتباهات شغلی مکرر)، مشورت با مدیر در حوزه منابع انسانی یا مشاور شغلی توصیه می‌شود.
• در موارد مرتبط با بارداری، بیماری قلبی، عفونت‌های شدید یا نیاز به جراحی، پرستاران باید سریعاً با تیم درمانی شخصی خود هماهنگ شوند تا تصمیمات ایمنی برای کار در شیفت، محدودیت‌های فیزیکی یا مرخصی درمانی اتخاذ گردد.

پرسش‌های رایج

۱. آیا درد کمر در پرستاران نشان‌دهنده صدمه دائمی است؟

خیر لزوماً. درد کمر می‌تواند ناشی از بار کاری، وضعیت‌های بدنی مکرر یا حمل بیمار باشد و اغلب با استراحت، فیزیوتراپی و اصلاح روش‌های کار بهبود می‌یابد؛ با این حال درد مداوم یا شدید نیاز به بررسی پزشکی دارد.

۲. آیا خستگی عاطفی به افسردگی منجر می‌شود؟

خستگی عاطفی (emotional exhaustion) یکی از اجزای اختلالات استرسی و سوزش شغلی است و می‌تواند خطر افسردگی را افزایش دهد، اما هر فردی که خستگی عاطفی دارد الزماً افسرده نیست؛ ارزیابی‌های روانشناختی برای تشخیص دقیق لازم است.

۳. آیا راهکارهای فردی مانند ورزش یا خواب کافی کفایت می‌کند؟

فعالیت‌های فردی مانند بهبود خواب، ورزش و روش‌های مقابله‌ای می‌تواند کمک‌کننده باشد، اما وقتی بار کاری و عوامل سیستمیک عامل اصلی هستند، راهکارهای سازمانی و مدیریتی نیز ضروری‌اند.

۴. آیا این نتایج قابل تعمیم به کشور یا بیمارستان‌های دیگر است؟

به‌طور محدود؛ چون مطالعه در بیمارستان‌های پذیرای پناهجویان در لبنان و اردن انجام شده است، تعمیم مستقیم به سایر کشورها یا محیط‌های غیر بحران باید با احتیاط انجام شود.

۵. چه اقداماتی در سطح بیمارستان می‌تواند سریعاً اجرا شود؟

کوتاه‌مدت: بازنگری تخصیص شیفت‌ها، افزایش زمان استراحت بین شیفت‌ها، تقویت کار تیمی و فراهم‌کردن ابزارهای کمک‌کننده در حرکت و جابجایی بیمار. میان‌مدت و بلندمدت: استخدام نیروی بیشتر، بازآموزی و ایجاد سیاست‌های حمایت از سلامت روان کارکنان.

جمع‌بندی کاربردی

این مطالعه مقطعی در لبنان و اردن نشان می‌دهد پرستاران شاغل در بیمارستان‌های پذیرای پناهجویان با سطوح بالایی از درد کمر، ضعف عمومی و خستگی عاطفی روبه‌رو هستند. عوامل مرتبط عمدتاً مربوط به بار کاری و ویژگی‌های محیط کار (واحد کاری، تعارض شغلی، آماده‌نبودن) بودند، در حالی که منابع پرستاری و کار تیمی نقش محافظتی داشتند. از منظر عملی، مدیران و سیاست‌گذاران باید به ترکیبی از اقدامات فردی (حمایت سلامت روان، آموزش) و سازمانی (تنظیم بار کاری، بهینه‌سازی نیروی انسانی، تقویت حمایت‌ سازمانی) متوسل شوند. با توجه به محدودیت‌های طراحی مطالعه، نیاز به پژوهش‌های طولی و مداخله‌ای برای ارزیابی اثربخشی راهکارها وجود دارد.

منبع

Physical and emotional health among nurses in protracted crisis settings in Lebanon and Jordan: A cross-sectional study. PLOS One. 2026. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0352022

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.