پایش جدید: بیش از نیمی از افراد مبتلا به اختلال بویایی پس از کووید-۱۹، پنج سال بعد هنوز نشانه دارند

خلاصه سریع برای خواننده

• یک پایش/نظرسنجی ملی که توسط دانشکده پزشکی دانشگاه Virginia Commonwealth (VCU) از بیماران دارای کاهش یا از دست دادن حس بویایی مرتبط با کووید-۱۹ نگهداری می‌شود، نشان می‌دهد بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان تا پنج سال بعد هنوز نشانه دارند.
• نشانه‌ها می‌توانند شامل کاهش حس بویایی (هیپوسمیا)، از دست دادن کامل بو (آنوسمیا)، و اختلالات ادراکی مانند پاروسمیا یا فانتوسمیا باشند.
• نتایج بر پایه پاسخ‌های خوداظهاری است و محدودیت‌هایی ازجمله سوگیری شرکت‌کنندگان و نبود ارزیابی بالینی وجود دارد.
• برای بیماران، این یافته به معنی احتمال طولانی شدن اختلال بویایی و نیاز به پیگیری، حفاظت ایمنی و مشاوره در زمینه کیفیت زندگی و تغذیه است؛ گزینه‌هایی مانند تمرین بویایی ممکن است کمک‌کننده باشند اما شواهد کامل و یکسانی برای همه وضعیت‌ها وجود ندارد.

مقدمه

از آغاز همه‌گیری کووید-۱۹، اختلالات حس بویایی یکی از علائم شناخته‌شده و نسبتاً شایع بوده‌اند. در بسیاری از افراد، حس بویایی ظرف هفته‌ها یا ماه‌ها بازمی‌گردد، اما برخی بیماران علائم طولانی‌مدت را گزارش کرده‌اند. پژوهشی که نتایج آن در قالب نظرسنجی از یک پایگاه داده ملی نگهداری‌شده در دانشکده پزشکی دانشگاه Virginia Commonwealth منتشر شده، نشان می‌دهد بیش از نیمی از کسانی که قبلاً به اختلال بویایی مرتبط با کووید-۱۹ مبتلا شده‌اند، تا پنج سال پس از عفونت هنوز نشانه‌هایی از اختلال بویایی دارند.

چه چیزی در این نظرسنجی بررسی شد؟

این گزارش مبتنی بر داده‌های جمع‌آوری‌شده از یک پایگاه اطلاعاتی ملی است که پژوهشگران VCU از اوایل همه‌گیری آغاز به نگهداری آن کردند. شرکت‌کنندگان در این مجموعه، افرادی هستند که کاهش یا از دست دادن حس بویایی را پس از ابتلا به کووید-۱۹ تجربه کرده‌اند و پس از آن، نظرسنجی‌هایی درباره وضعیت طولانی‌مدت آنها انجام شده است. داده‌های اصلی این گزارش، پاسخ‌های خوداظهاری شرکت‌کنندگان نسبت به وضعیت بویایی‌شان در بازه تا پنج سال پس از ابتلا را شامل می‌شود.

یافته‌های کلیدی

نقاط اصلی که از این نظرسنجی بیرون می‌آیند عبارت‌اند از:

• بیش از ۵۰ درصد از پاسخ‌دهندگان گزارش داده‌اند که حداقل تا پنج سال پس از عفونت اولیه، هنوز نشانه‌ای از اختلال در حس بویایی دارند.
• اختلالات گزارش‌شده شامل طیفی از مشکلات از کاهش جزئی حس بویایی تا از دست دادن کامل بو، و نیز تحریف در ادراک بو (پاروسمیا) یا احساس بوهای خیالی (فانتوسمیا) بوده است.
• برخی افراد گزارش داده‌اند که علائم آنها در طول زمان تغییر کرده یا نوسان داشته است؛ به‌طور مثال از آنوسمیا به پاروسمیا یا بالعکس.

توضیح علمی و مکانیسم‌های احتمالی

مکانیسم دقیق اینکه چرا برخی افراد اختلال بویایی طولانی‌مدت پیدا می‌کنند هنوز به‌طور کامل شناخته نشده؛ با این حال چند فرضیه مطرح است:

• آسیب به اپی‌تلیوم بویایی (لایه سلولی در بینی که گیرنده‌های بویایی را در خود دارد) و نیاز به بازسازی طولانی‌مدت یا ناکافی این سلول‌ها.
• تغییرات التهابی محلی یا واکنش‌های ایمنی که می‌تواند روند بازسازی نورون‌های بویایی را مختل کند.
• تأثیرات مرکزی در مسیرهای عصبی بویایی داخل مغز، که ممکن است پردازش بو را دچار اختلال نماید.

این فرضیه‌ها بر پایه مطالعات عصبی‌زیستی و مشاهدات بالینی قبلی است، اما رابطه علت-معلولی قطعی بین هر یک از این مکانیسم‌ها و پایداری علائم تا پنج سال هنوز نیازمند پژوهش‌های بیشتر و ارزیابی‌های بالینی دقیق است.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

برای فردی که پس از کووید-۱۹ دچار اختلال بویایی شده است، نتایج این نظرسنجی چند پیام عملی و مهم دارد:

• احتمال پایداری علائم: اگرچه بسیاری بیماران در ماه‌ها یا سال‌های اولیه بهبودی را تجربه می‌کنند، اما بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان در این مطالعه گزارش داده‌اند که علائم ممکن است تا پنج سال ادامه یابد؛ بنابراین انتظار بازگشت سریع یا کامل بو ممکن است برای همه صادق نباشد.
• بررسی پیامدهای روزمره: اختلال بویایی می‌تواند بر کیفیت غذا و تغذیه، لذت بردن از خوردن، و همچنین معیارهای ایمنی مانند حس کردن دود یا گاز تأثیر بگذارد. آگاهی از این پیامدها و اتخاذ تدابیر ایمنی و تغذیه‌ای اهمیت دارد.
• گزینه‌های غیرجراحی و حمایتی: روش‌هایی مانند تمرین بویایی (سنتی یا ساختارمند)، همراه با مشاوره تخصصی در برخی موارد، ممکن است مفید باشد؛ شواهد نشان می‌دهد این رویکردها می‌توانند در برخی بیماران به بهبود کمک کنند، اما اثربخشی برای همه یکسان نیست.
• نیاز به پیگیری تخصصی: در صورت تداوم یا تشدید علائم، یا در صورت بروز علائم جدیدی مانند درد بینی، خون‌دماغ، تب یا علائم سیستمیک دیگر، لازم است بیمار توسط پزشک بررسی شود تا سایر علل احتمالی نیز مدنظر قرار گیرد.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• ماهیت نظرسنجی و خوداظهاری: یافته‌ها بر پایه گزارش‌های خودِ شرکت‌کنندگان است؛ چنین داده‌هایی می‌تواند تحت تأثیر یادآوری ناصحیح، تقویت تجربه شخصی یا انگیزه‌های شرکت در مطالعه قرار گیرد.
• سوگیری انتخاب: احتمال دارد افرادی که هنوز مشکل دارند با انگیزه بیشتری در نظرسنجی شرکت کرده‌اند و این می‌تواند به برآورد بیش‌برآورد (overestimate) شیوع علائم بلندمدت منجر شود.
• نبود ارزیابی عینی: در صورتیکه ارزیابی‌های بویایی با تست‌های استاندارد بالینی (مثلاً تست بوهای استاندارد یا آزمایشات عصبی) انجام نشده باشد، شدت و نوع دقیق اختلال از نظر عینی سنجیده نشده است.
• تفاوت جمعیت‌ها: نتایج ممکن است منعکس‌کننده مشخصات جمعیتی، شدت اولیه بیماری یا درمان‌های دریافت‌شده در نمونه مورد بررسی باشد و لزوماً به تمامی جمعیت‌ها تعمیم‌پذیر نیست.
• عدم اثبات علت‌معلول قطعی: این نظرسنجی نشان‌دهنده همراهی زمانی بین کووید-۱۹ و اختلال بویایی بلندمدت است، اما از آن نمی‌توان نتیجه‌گیری قاطعی درباره مکانیسم دقیق یا پیش‌بینی فردی گرفت.

چه درمان‌ها یا مداخلاتی وجود دارد؟ (بدون توصیه درمانی قطعی)

درمان‌های مشخص و قطعی برای همه افرادی که اختلال بویایی طولانی‌مدت دارند وجود ندارد، اما چند رویکرد غیرتهاجمی یا حمایتی که در مطالعات مختلف بررسی شده‌اند عبارتند از:

• تمرین بویایی (Olfactory training): تمرینی ساختاریافته که در آن فرد به‌طور پیوسته و منظم با بوهای معین کار می‌کند تا بازآموزی مسیرهای بویایی را تقویت کند. شواهدی وجود دارد که این روش می‌تواند در برخی بیماران مفید باشد، به‌خصوص اگر زود آغاز شود.
• مدیریت عوامل هم‌افزای مرتبط: رفع مشکلات انسدادی بینی، کنترل آلرژی یا سینوزیت مزمن در صورت وجود می‌تواند به بهبود کمک کند.
• داروها و درمان‌های تجربی: برخی مطالعات به استفاده از داروهای ضدالتهاب، استروئیدهای موضعی یا خوراکی، و درمان‌های دیگر اشاره کرده‌اند اما شواهد قاطع و عمومی وجود ندارد و نیاز به ارزیابی فرد به فرد دارد.
• پشتیبانی روانی و تغذیه‌ای: اختلال طولانی‌مدت در حس بویایی می‌تواند کیفیت زندگی و روابط با غذا را تحت تأثیر قرار دهد؛ در صورت نیاز، مشاوره تغذیه‌ای یا روان‌درمانی می‌تواند مفید باشد.

تأکید می‌کنیم که انتخاب هر مداخله باید با مشورت پزشک یا متخصص گوش و حلق و بینی انجام شود و این متن جایگزین ارزیابی تخصصی نیست.

نظر تحریریه پزشک سایت

این نظرسنجی، هشدار مهمی درباره پایداری اختلال بویایی پس از کووید-۱۹ ارائه می‌دهد. از منظر تحریریه پزشک سایت، پیام کلیدی این است که اختلالات بویایی می‌توانند برای گروه قابل‌توجهی از بیماران موضوعی طولانی‌مدت و تأثیرگذار بر کیفیت زندگی باشند. با این حال، نوع داده‌ها (خوداظهاری و مبتنی بر نظرسنجی) و امکان سوگیری انتخاب نشان می‌دهد که برای تصمیم‌گیری‌های بالینی و سیاست‌گذاری به پژوهش‌های کنترل‌شده، ارزیابی‌های عینی بویایی و داده‌های جمعیت‌شناختی کامل‌تر نیاز داریم. در عین حال، آگاه‌سازی عمومی، پیگیری بالینی و ارائه حمایت‌های تغذیه‌ای و ایمنی به بیماران معقول و لازم به نظر می‌رسد.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

اگر شما یا یکی از نزدیکانتان پس از ابتلای کووید-۱۹ دچار تغییر در حس بویایی شده‌اید، موارد زیر نشان‌دهنده نیاز به مراجعه یا مشورت با پزشک است:

• ادامه یا بدتر شدن اختلال بویایی بیش از چند هفته تا چند ماه، به‌ویژه اگر تاثیر قابل‌توجهی بر تغذیه یا ایمنی (مثل ناتوانی در تشخیص دود یا گاز) داشته باشد.
• برخورد با علائم جدیدی مانند خون‌ریزی بینی، درد صورت یا تب که می‌تواند نشان‌دهنده علت دیگری (مانند سینوزیت یا عفونت) باشد.
• تجربهٔ پاروسمیا یا فانتوسمیا شدید که موجب اشکال در خوردن، خواب، یا کیفیت زندگی شده است.
• افسردگی، اضطراب یا کاهش قابل‌توجه وزن مرتبط با از دست دادن لذت غذا که نیاز به حمایت روانی یا تغذیه‌ای دارد.
• در مواردی که درمان‌های خاصی مانند استروئیدها یا مداخلات پزشکی مدنظر باشد؛ تصمیم‌گیری باید بر اساس ارزیابی بالینی و گفتگو با متخصص صورت گیرد.

پرسش‌های رایج

آیا از دست دادن بو پس از کووید همیشه ماندگار است؟

خیر؛ بسیاری از افراد ظرف هفته‌ها تا ماه‌ها بهبود می‌یابند. این مطالعه نشان می‌دهد که برای گروه بزرگی از بیماران علائم ممکن است طولانی‌مدت شود، اما این به معنی ماندگاری صددرصدی برای همه نیست.

آیا می‌توان برای بازگشت حس بو کاری انجام داد؟

روش‌هایی مانند تمرین بویایی شواهدی از فایده در برخی افراد دارند. سایر مداخلات باید با نظر پزشک مطرح شوند و اثربخشی آنها برای همه ثابت نشده است.

آیا این مشکل می‌تواند نشانه بیماری جدی دیگری باشد؟

در اغلب موارد پس از کووید، اختلال بویایی مرتبط با عفونت ویروسی است. با این حال اگر همراه با علائمی مانند تب، درد صورت یا خون‌ریزی بینی باشد، باید مورد بررسی قرار گیرد تا علل دیگر مانند سینوزیت یا مشکلات بینی شناسایی شوند.

آیا واکسن‌های کووید-۱۹ نقشی در پیشگیری از اختلال بویایی بلندمدت دارند؟

مطالعات مختلف در این زمینه نتایج متنوعی ارائه کرده‌اند؛ برخی نشان‌دهنده کاهش خطر علائم شدید یا طولانی‌اند اما در مورد اثر مستقیم واکسیناسیون بر پیشگیری از اختلال بویایی بلندمدت به شواهد بیشتری نیاز است. این نظرسنجی خاص بر گزارش وضعیت بویایی پس از ابتلا تمرکز دارد و به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ قاطع بدهد.

چقدر احتمال دارد که حس بو خودبه‌خود بعد از چند سال بازگردد؟

برای برخی بیماران بهبود آهسته و پیوسته گزارش شده است و برای برخی دیگر بهبودی ناقص یا ثابت باقی مانده است. پیش‌بینی دقیق برای هر فرد دشوار است و بستگی به عوامل متعددی از جمله شدت آسیب اولیه و پاسخ‌های التهابی دارد.

پیامدهای بهداشتی عمومی و پژوهشی

این یافته‌ها برای سیاست‌گذاران و پژوهشگران چند پیام دارند:

• نیاز به جمع‌آوری داده‌های طولی و عینی‌تر درباره اختلالات بویایی و مسیرهای بهبود برای ارائه راهنمایی‌های بالینی مبتنی بر شواهد.
• ضرورت توجه به پیامدهای اجتماعی و روانی اختلال بویایی، از جمله تأثیر بر تغذیه و سلامت روان در برنامه‌های پیگیری بیماران پس از کووید.
• اهمیت توسعه و ارزیابی روش‌های درمانی استاندارد و کارا، از جمله کارآزمایی‌های بالینی برای ارزیابی اثربخشی تمرین بویایی و مداخلات دارویی یا مولکولی.

جمع‌بندی کاربردی

نظرسنجی منتشرشده از پایگاه داده دانشگاه VCU نشان می‌دهد که اختلال بویایی پس از کووید-۱۹ می‌تواند برای گروه قابل‌توجهی از افراد طولانی‌مدت باشد و بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان تا پنج سال پس از ابتلا هنوز نشانه دارند. با این وجود، این نتیجه باید با احتیاط تفسیر شود زیرا داده‌ها خوداظهاری‌اند و ممکن است سوگیری انتخاب وجود داشته باشد. برای بیماران مهم است که پیامدهای روزمره از جمله خطرات ایمنی و تغییرات در تغذیه و خلق را در نظر بگیرند، پیگیری پزشکی انجام دهند و در صورت تمایل و با مشورت پزشک گزینه‌هایی مانند تمرین بویایی را بررسی کنند. از منظر پژوهشی، نیاز به مطالعات طولی با سنجش‌های عینی بویایی و کارآزمایی‌های کنترل‌شده وجود دارد تا راهنمایی‌های درمانی دقیق‌تری فراهم شود.

منبع

منبع اصلی مطلب: Medical Xpress — Survey on COVID-19 smell loss reveals over 50% of respondents still have symptoms after 5 years

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.