نوسان ضربان قلب و حساسیت به درد در افراد با درد مزمن شانه هنگام تماشای تصاویر حرکت شانه

خلاصه سریع برای خواننده

• مطالعه‌ای مقطعی روی ۵۶ نفر با درد مزمن شانه و ۵۲ فرد سالم بررسی کرد که تماشای تصاویر حرکت شانه چه تأثیری بر سیستم عصبی خودکار و آستانه فشار درد دارد.
• افراد دارای درد مزمن شانه طی و بعد از تماشای تصاویر حرکت شانه کاهش نشانگرهای پاراسمپاتیک در نوسان ضربان قلب (HF و واریانس) داشتند (p<۰.۰۵).
• تفاوت معنا‌داری در مؤلفه‌های کم‌فرکانس (LF)، نسبت LF/HF یا تغییرپذیری فشار خون بین گروه‌ها دیده نشد؛ ولی شاخص اثربخشی بارورفلکس بین زمان‌ها و گروه‌ها تفاوت داشت (p<۰.۰۵).
• این نتایج احتمالاً منعکس‌کننده تعامل بین پردازش هیجانی-حسی و تنظیم اتونومیک در درد مزمن شانه است؛ اما مطالعه مقطعی است و «علت» را اثبات نمی‌کند.
• تفسیر بالینی باید محتاطانه باشد؛ شواهد نشان می‌دهد تصاویر مرتبط با حرکت ممکن است با تغییر در وضعیت اتونومیک همراه شود که می‌تواند روی تجربه درد اثر بگذارد، ولی به منزله پیشنهاد درمانی نیست.

مقدمه

درد مزمن شانه یکی از علل شایع اختلال عملکرد اندام فوقانی و کم‌شدن کیفیت زندگی است. علاوه بر مولفه‌های بافتی-ساختاری، جنبه‌های نوروفیزیولوژیک و روان‌تنی در تجربه درد مزمن نقش دارند. دستگاه عصبی خودکار (اتونومیک) که شامل شاخه‌های سمپاتیک و پاراسمپاتیک است، با پردازش هیجانات و پاسخ‌های فیزیولوژیک در ارتباط است و می‌تواند حس درد را تعدیل کند.

مطالعات قبلی نشان داده‌اند که محرک‌های بصری مرتبط با حرکت یا تهدید به حرکت ممکن است پاسخ‌های اتونومیک و پردازش درد را تغییر دهند. پژوهش مورد بحث در مجله PLOS One (۲۰۲۶) تلاش کرده تا بررسی کند آیا تماشای تصاویر حرکت شانه می‌تواند باعث تغییر در نوسان ضربان قلب (HRV)، تغییرپذیری فشار خون، کارایی بارورفلکس و آستانه درد فشاری شود و اینکه آیا این تغییرات در افراد مبتلا به درد مزمن شانه با افراد سالم متفاوت است یا نه.

روش پژوهش (خلاصه‌ای از طراحی و شیوه اجرا)

این مطالعه از نوع مقطعی (cross-sectional) بود و ۵۶ نفر با درد مزمن شانه و ۵۲ فرد بدون درد را شامل شد. شرکت‌کنندگان مجموعه‌ای از تصاویر معتبر نمایش‌دهنده حرکت شانه را تماشا کردند. در سه بازه زمانی — قبل، حین و بعد از نمایش تصاویر — پارامترهای زیر ثبت شدند:

• نوسان ضربان قلب (HRV)، شامل مؤلفه فرکانسی بالا (HF) و واریانس کلی
• تغییرپذیری فشار خون
• حساسیت به درد با استفاده از آستانه فشار درد (pressure pain threshold)
• خودارزیابی شدت درد در حالت استراحت و هنگام مشاهده حرکت (با مقیاس عددی)
• شاخص اثربخشی بارورفلکس (baroreflex effectiveness index)

تصاویر مورد استفاده قبلاً اعتبارسنجی شده بودند و هدف ثبت پاسخ‌های اتونومیک و رفتاری نسبت به محرک‌های تصویری مرتبط با حرکت شانه بود.

یافته‌های اصلی

مهم‌ترین نتایج که از تحلیل مقایسه‌ای بین گروه درد مزمن و گروه کنترل به دست آمد عبارتند از:

• کاهش مؤلفه‌های پاراسمپاتیک نوسان ضربان قلب در گروه درد مزمن شانه نسبت به گروه کنترل در زمان حین نمایش تصاویر (HF: p = ۰.۰۴؛ واریانس: p = ۰.۰۰) و نیز بعد از نمایش تصاویر (HF: p = ۰.۰۳؛ واریانس: p = ۰.۰۱).
• هیچ تعامل زمان-گروهی معناداری در مؤلفه‌های فرکانس پایین (LF) یا نسبت LF/HF مشاهده نشد؛ همچنین تغییرپذیری فشار خون بین گروه‌ها تفاوت قابل توجهی نشان نداد.
• تعامل زمان x گروه برای شاخص اثربخشی بارورفلکس معنادار گزارش شده است (p < ۰.۰۵)، که نشان‌دهنده تفاوت در پاسخ‌های تنظیم فشار خون کوتاه‌مدت بین گروه‌ها است.
• چکیده مقاله اشاره‌ای روشن و کامل به نتایج مربوط به آستانه فشار درد یا تغییرات خودگزارشی درد هنگام مشاهده تصاویر نکرده است یا نتایج آن‌ها به‌طور مفصل گزارش نشده‌اند؛ بنابراین در این مورد باید محتاط بود.

تفسیر نتایج

کاهش مؤلفه‌های HF و واریانس در گروه درد مزمن شانه نشان می‌دهد که در مواجهه با تصاویر مرتبط با حرکت شانه، این افراد دچار کاهش فعالیت پاراسمپاتیک یا تغییر در توازن اتونومیک می‌شوند. از دیدگاه فیزیولوژیک، HF به‌عنوان شاخصی از فعالیت واگ (پاراسمپاتیک) در نظر گرفته می‌شود؛ کاهش آن ممکن است با افزایش واکنش‌های استرس-محور یا کاهش توان در سرکوب پاسخ‌های فیزیولوژیک همراه باشد.

عدم تغییر معنادار در LF یا نسبت LF/HF نشان می‌دهد که تفسیر صرف نسبت‌ها به‌عنوان نمایندهٔ ساده از تعادل سمپاتیک/پاراسمپاتیک می‌تواند گمراه‌کننده باشد و باید با احتیاط انجام شود. همچنین، تغییرات در بارورفلکس ممکن است نشان‌دهنده تغییر در نحوه تنظیم فشار خون و پاسخ‌های قلبی-عروقی کوتاه‌مدت در بیماران باشد.

این الگو با فرضیه‌ای سازگار است که در درد مزمن، ادراک درد با فرایندهای هیجانی و توجه درهم‌آمیخته است و محرک‌های مرتبط با حرکت — حتی تنها به‌صورت تصویری — می‌توانند شبکه‌های عصبی مرتبط با تهدید، توجه و تنظیم اتونومیک را فعال کنند. به عبارت دیگر، تصاویر حرکت ممکن است برخی از بیماران مبتلا به درد مزمن را در وضعیت «هشیاری» یا «واکنش فیزیولوژیک» قرار دهد که این امر از طریق کاهش پاراسمپاتیک در HRV قابل مشاهده است.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

برای فردی که با درد مزمن شانه زندگی می‌کند، نتایج مطالعه به این معناست که تجربهٔ درد تنها تابعی از آسیب بافتی نیست و عوامل روانی-فیزیولوژیک نیز می‌توانند در تداوم یا تشدید درد نقش داشته باشند. تماشای تصاویر یا فکر کردن به حرکت شانه ممکن است در بعضی افراد با افزایش واکنش‌های فیزیولوژیک همراه باشد و به‌طور موقت حساسیت یا تجربهٔ درد را تحت‌تأثیر قرار دهد.

با این حال، این مطلب به این معنی نیست که بیمار باید از نگاه کردن یا فکر کردن به حرکت اجتناب کند یا اقدام درمانی جدیدی را آغاز کند. این یافته‌ها بیشتر نشان می‌دهند که در ارزیابی و مدیریت درد مزمن بهتر است به جنبه‌های روان‌تنی، آموزش درد و مداخلات هدفمند روی تنظیم اتونومیک نیز توجه شود. مشاوره با پزشک یا تیم توانبخشی می‌تواند در تعیین برنامهٔ مناسب کمک‌کننده باشد.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• طراحی مقطعی: این پژوهش مقطعی است؛ بنابراین نمی‌توان رابطهٔ علت و معلولی (causation) بین دیدن تصاویر و تغییرات بلندمدت در درد یا اتونومی اثبات کرد. تنها ارتباط کوتاه‌مدت مشاهده شد.
• اطلاعات ناقص درباره آستانه درد: چکیده مقاله گزارش کامل و روشن درباره نتایج آستانه فشار درد و تغییرات درد خودگزارشی ارائه نکرده است؛ بنابراین نتیجه‌گیری درباره حساسیت به درد باید محتاطانه باشد.
• نمونه و تعمیم‌پذیری: جمعیت مطالعه (سن، شدت درد، علت درد شانه، مدت‌زمان درد، داروها، اختلالات روانی همراه) در چکیده به تفصیل ذکر نشده‌اند؛ بنابراین نمی‌توان یافته‌ها را بدون بررسی دقیق تر جمعیت به همهٔ بیماران تعمیم داد، به‌ویژه به جمعیت‌های متفاوت از نظر ترکیب بالینی.
• محرک‌های تصویری: تصاویر مورد استفاده اعتبارسنجی شده‌اند، اما پاسخ‌ها ممکن است بسته به نوع تصویر، موقعیت دیداری یا معناگذاری فرهنگی/فردی متفاوت باشد. تصاویر ممکن است در افراد مختلف بار معنایی یا تهدید متفاوتی ایجاد کنند.
• اندازه اثر و بالینی بودن: هرچند کاهش HF و واریانس معنادار آماری گزارش شده، اهمیت بالینی این کاهش‌ها (یعنی اینکه آیا تغییرات به اندازه‌ای است که بر تحمل روزمره یا عملکرد تأثیر بگذارد) نیازمند بررسی بیشتر است.
• کنترل‌های دارویی و همبودی‌ها: اگر شرکت‌کنندگان داروهای مؤثر بر سیستم اتونومیک (مثلاً بتا بلوکرها) یا اختلالات قلبی-عروقی/روانی همراه داشته‌اند، ممکن است نتایج را متاثر کند؛ اطلاعات کامل در چکیده نیامده است.

نظر تحریریه پزشک سایت

مطالعه ارائه‌شده یک پنجره مفید به تعامل پیچیدهٔ بین ادراک درد، پردازش هیجانی و تنظیم اتونومیک در درد مزمن شانه باز می‌کند. کاهش پاراسمپاتیک هنگام تماشای تصاویر حرکت شانه در بیماران مبتلا قابل توجه است و نشان می‌دهد که محرک‌های بصری مرتبط با عملکرد ممکن است به‌طور موقت وضعیت فیزیولوژیک فرد را تغییر دهند. با این حال، توصیهٔ ما این است که این یافته را به‌عنوان شواهدی از یک ارتباط هیجانی-فیزیولوژیک در نظر بگیرید، نه دلیلی برای تغییر ناگهانی در شیوه‌های درمانی یا خودداری از فعالیت‌ها.

برای برنامه‌ریزی درمان یا بازتوانی، نیازمند مطالعات مداخله‌ای و طولی هستیم که نشان دهند آیا هدف‌گیری تنظیم اتونومیک (مثلاً تکنیک‌های تنفسی، بیوفیدبک HRV، یا درمان شناختی-رفتاری) می‌تواند اثر پایداری بر درد و عملکرد شانه داشته باشد. تا آن زمان، ترکیب درمان‌های فیزیکی و روانی با رویکردی چندبعدی معقول به نظر می‌رسد.

کاربرد بالینی و پیشنهادی (بدون توصیه درمانی قطعی)

در عمل بالینی، این نتایج می‌تواند به موارد زیر اشاره داشته باشد:

• برای بیمارانی که در مواجهه با تصاویر یا افکار مرتبط با حرکت شانه دچار افزایش درد یا اضطراب می‌شوند، بررسی جنبه‌های روانی-عاطفی و برنامه‌ریزی آموزشی درباره درد ممکن است مفید باشد.
• تکنیک‌های تنظیم اتونومیک مانند تمرینات تنفس دیافراگمی، بازآموزی تدریجی در معرض تصاویر یا حرکت، و رویکردهای شناختی-رفتاری می‌توانند به‌عنوان زمینهٔ تحقیق یا مداخله در نظر گرفته شوند، اما شواهد مداخله‌ای مشخص نیاز است.
• در ارزیابی بیماران، ثبت و بررسی نشانه‌های خودگزارشی اضطراب، ترس از حرکت (kinesiophobia) و واکنش‌های فیزیولوژیک می‌تواند به درک بهتر وضعیت کمک کند.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

اگرچه این مطالعه به جنبه‌های فیزیولوژیک توجه دارد، اما هر فردی با درد شانه باید در موارد زیر حتماً به پزشک مراجعه کند یا مشورت بگیرد:

• افزایش ناگهانی یا شدید درد شانه همراه با تب، قرمزی یا تورم مشهود.
• دردی که با بی‌حسی، ضعف دست یا اختلال در عملکرد روزمره همراه باشد.
• وجود علائم سیستمیک یا علائمی که ممکن است نشان‌دهنده علت‌های غیرعضلانی-اسکلتی مانند مشکلات قلبی باشد (به‌ویژه اگر درد با تنگی نفس، تعریق یا درد قفسه سینه هم‌زمان شود).
• در صورت مصرف دارویی که می‌تواند بر سیستم قلبی-عروقی یا اتونومیک اثر بگذارد و نگرانی در مورد تداخلات یا مدیریت درد وجود دارد.
• وقتی درد مزمن بر کیفیت خواب، خلق یا توانایی انجام کارهای روزمره تأثیر می‌گذارد—چنین مواردی می‌تواند نیاز به ارزیابی چندجانبه (پزشک، فیزیوتراپیست، روان‌شناس) داشته باشد.

پرسش‌های رایج

۱. آیا تماشای تصاویر حرکت شانه باعث بدتر شدن درد در همه بیماران می‌شود؟

خیر. مطالعه نشان داد که به‌طور گروهی کاهش پاراسمپاتیک در بیماران درد مزمن مشاهده شد، اما پاسخ‌های فردی متفاوت‌اند و همهٔ افراد این تجربه را ندارند.

۲. آیا کاهش HF یعنی افزایش سمپاتیک؟

کاهش HF معمولاً نشان‌دهنده کاهش فعالیت پاراسمپاتیک/واگ است، اما تفسیر صرفاً به‌عنوان «افزایش سمپاتیک» ساده‌سازی است. بهتر است از مجموعه‌ای از شاخص‌ها و شرایط بالینی برای تفسیر استفاده شود.

۳. آیا باید از دیدن تصاویر یا فکر کردن به حرکت اجتناب کنم؟

خیر. اجتناب ممکن است در برخی موارد به تداوم ترس از حرکت کمک کند. ارزیابی بالینی و درمان هدفمند (مثلاً مواجههٔ تدریجی و آموزش درد) می‌تواند مفیدتر باشد. تصمیمات درمانی را با تیم درمانی خود مطرح کنید.

۴. آیا می‌توان با تمرینات تنفسی یا بیوفیدبک وضعیت اتونومیک را تغییر داد؟

برخی شواهد نشان می‌دهد تکنیک‌های تنظیم تنفس و بیوفیدبک HRV می‌توانند شاخص‌های اتونومیک را بهبود دهند و ممکن است به کنترل درد کمک کنند، اما برای درد مزمن شانه نیاز به مطالعات مداخله‌ای بیشتر است.

۵. آیا این نتایج نشان‌دهنده درمان جدیدی هستند؟

خیر. نتایج بیشتر بینشی نظری درباره مکانیسم‌ها فراهم می‌کند و خود به‌تنهایی پیشنهادی برای درمان جدید نیستند. مداخلات بالینی باید بر پایه شواهد مداخله‌ای قوی‌تر طراحی شوند.

جمع‌بندی کاربردی

این مطالعه مقطعی نشان می‌دهد که در افراد مبتلا به درد مزمن شانه، تماشای تصاویر مرتبط با حرکت شانه می‌تواند با کاهش نشانه‌های پاراسمپاتیک (HF و واریانس HRV) همراه باشد و شاخص کارایی بارورفلکس نیز بین گروه‌ها تفاوت نشان داد. این یافته‌ها بر ارتباط نزدیک بین پردازش هیجانی/توجهی و تنظیم اتونومیک در درد مزمن دلالت دارند. با این حال، به‌دلیل ماهیت مقطعی مطالعه، داده‌های ناقص درباره آستانه درد و عدم گزارش کامل ویژگی‌های جمعیت، نباید از این نتایج برای تعیین درمان قطعی استفاده کرد. در عمل بالینی، ترکیب ارزیابی فیزیکی با بررسی جنبه‌های روانی-عاطفی و در صورت نیاز ارجاع به تیم‌های چندرشته‌ای منطقی است.

منبع

Original study: PLOS One (2026). Heart rate variability and pain sensitivity in people with chronic shoulder pain during passive viewing of shoulder movement pictures. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0350902

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.