شیرین‌بیان و متابولیسم: آنالیز ثانویه یک کارآزمایی تصادفی متقاطع درباره گلابرین و نشانگرهای متابولیکی

عنوان

شیرین‌بیان و نشانگرهای متابولیکی: آنالیز ثانویه یک کارآزمایی تصادفی متقاطع در بزرگسالان جوان

مقدمه

شیرین‌بیان (Liquorice یا Glycyrrhiza glabra) از دیرباز به عنوان یک شیرینی محبوب و منبع ترکیبات فعال زیستی مورد توجه بوده است. این گیاه حاوی چندین ترکیب بیواکتیو است که با اثرات مختلف بالینی و بیولوژیک مرتبط شده‌اند. از جمله ترکیبات مطرح می‌توان به گلیسیریزین (glycyrrhizic acid) اشاره کرد که با افزایش فشار خون مرتبط است و گلابرین (glabridin) که مطالعات آزمایشگاهی و برخی تحقیقات انسانی آن را با اثرات ضدالتهابی و کاهش قند مرتبط دانسته‌اند.

یک مطالعه منتشرشده در PLOS One (۲۰۲۶) تلاش کرده تا اثرات مصرف کوتاه‌مدت شیرین‌بیان در دوزی که قبلاً نشان داده شده می‌تواند فشار خون را افزایش دهد، بر شاخص‌های متابولیک از جمله هموگلوبین ای‍ی‌وان‌سی (HbA1c)، گلوکز پلاسمایی، لیپیدها، پروتئین واکنشی C حساس (hsCRP) و نشانگرهای متابولیسم کلسیم را بررسی کند. این مقاله یک تحلیل ثانویه از یک کارآزمایی تصادفی متقاطع ۲×۲ است که در بزرگسالان سالم جوان انجام شده است.

خلاصه سریع برای خواننده

• این مطالعه یک کارآزمایی متقاطع تصادفی کوتاه‌مدت (دو هفته‌ای هر دوره) روی ۲۸ بزرگسال سالم بوده است.
• میزان گلابرین در نمونه شیرین‌بیان اندازه‌گیری شد: حدود ۰.۲۵ ± ۰.۱۴ میکروگرم به ازای هر میلی‌گرم.
• نتیجه اصلی: مصرف شیرین‌بیان تغییری در HbA1c، گلوکز، لیپیدها یا پارامترهای کلسیم نشان نداد، اما افزایشی متفاوت در hsCRP مشاهده شد که از نظر آماری P = ۰.۰۴۵ گزارش شد.
• تفسیر کلی نویسندگان: مصرف شیرین‌بیان در کوتاه‌مدت بهبود قابل‌توجهی در نشانگرهای متابولیک ایجاد نکرد؛ هر فواید احتمالی گلابرین به احتمال زیاد در برابر اثرات افزایش فشار خون از مصرف کل شیرین‌بیان قرار می‌گیرد.

چه کاری انجام شد؟ (طراحی مطالعه و روش‌ها)

این پژوهش یک مطالعه تصادفی متقاطع ۲×۲ بود. ۲۸ فرد سالم و جوان به‌صورت تصادفی به دو گروه تقسیم شدند و هر فرد در دو دورهٔ دو هفته‌ای یا محصول حاوی شیرین‌بیان (liquorice confectionary) یا یک محصول کنترل را مصرف کرد. پس از هر دوره نمونه‌گیری انجام شد تا مقادیر HbA1c، گلوکز پلاسمایی، شاخص‌های لیپیدی، hsCRP، کلسیم یونیزه و هورمون پاراتیروئید اندازه‌گیری شود. علاوه بر این، محتوای گلابرین در نمونهٔ شیرین‌بیان با روش کروماتوگرافی مایع جفت‌شده با طیف‌سنجی جرمی (LC-MS/MS) تعیین گردید.

جزئیات مهم طراحی که در تفسیر نتیجه اهمیت دارند: مطالعه کوتاه‌مدت است (هر دوره دو هفته)، جمعیت مطالعه افراد سالم و جوان است و تحلیل حاضر به‌عنوان یک تحلیل ثانویه گزارش شده است. دوز مصرفی شیرین‌بیان در کارآزمایی طوری انتخاب شده بود که قبلاً با افزایش فشار خون مرتبط شناخته شده باشد.

اندازه‌گیری‌ها و شاخص‌ها

• HbA1c به عنوان نشانگر میان‌مدت قند خون
• گلوکز پلاسمایی (احتمالاً ناشتا یا پس از مصرف مشخص؛ در مقاله اصلی متذکر شد)
• لیپیدها: کلسترول تام، LDL، HDL و تری‌گلیسرید
• hsCRP به عنوان نشانگر التهاب سیستمیک با حساسیت بالا
• کلسیم یونیزه و هورمون پاراتیروئید (PTH) برای ارزیابی وضعیت کلسیم-استخوان

یافته‌ها

مهم‌ترین یافته‌های گزارش‌شده عبارت بودند از:

• میزان گلابرین در شیرین‌بیان برابر با 0.25 ± 0.14 µg/mg بود.
• تغییرات hsCRP: در دورهٔ مصرف شیرین‌بیان میانگین hsCRP به میزان ۳۲.۵% افزایش یافت (۹۵% CI: −۹.۷ تا ۷۴.۶). در دورهٔ کنترل افزایش میانگین hsCRP برابر با 311.5% گزارش شد (۹۵% CI: −۴۰.۸ تا ۶۶۳.۷). مقایسه این دو دوره از نظر تغییرات hsCRP دارای مقدار P = ۰.۰۴۵ بوده است.
• هیچ اثر معناداری بر HbA1c، گلوکز، پارامترهای لیپیدی، کلسیم یونیزه یا PTH مشاهده نشد.

تفسیر آماری و نکات مهم درباره hsCRP

در نگاه اول، گزارش کاهش نسبیِ افزایش hsCRP در دورهٔ شیرین‌بیان در مقایسه با کنترل ممکن است نشان‌دهنده کاهش التهاب ناشی از گلابرین باشد. با این حال چند نکته آماری و مفهومی اهمیت دارد:

• حجم نمونه کوچک (n=۲۸) و بازه‌های اطمینان بسیار گسترده برای تغییرات درصدی، نشان‌دهنده عدم قطعیت بالاست. برای نمونه، بازهٔ اطمینان برای افزایش ۳۱۱.۵% در دوره کنترل از مقدار منفی تا مقدار بسیار بزرگ کشیده شده است که نشان‌دهنده توزیع داده‌ها و عدم قطعیت است.
• مقدار P=۰.۰۴۵ نزدیک به مرز سنتی ۰.۰۵ است؛ در مطالعات با چندین متغیر خروجی احتمال نتایج مثبت تصادفی به دلیل آزمون‌های متعدد افزایش می‌یابد مگر اینکه تصحیح مناسبی انجام شود.
• افزایش در درصد برای hsCRP ممکن است به دلیل مقادیر پایهٔ بسیار پایین یا چند فرد با تغییرات خیلی بزرگ باشد؛ در چنین مواردی درصد تغییرات می‌تواند گمراه‌کننده باشد و نگاه به مقادیر مطلق و توزیع داده‌ها مهم است.
• مطالعه کوتاه‌مدت است؛ تغییرات التهابی کوتاه‌مدت لزوماً معادل یک تغییر بیمارمحور یا مسبوق به نفع بالینی نیست.

نتیجه‌گیری نویسندگان

نویسندگان گزارش کردند که مصرف کوتاه‌مدت شیرین‌بیان بهبود قابل‌توجهی در شاخص‌های متابولیک ایجاد نکرد، اما به نظر می‌رسد که مصرف شیرین‌بیان مانع افزایش شدید hsCRP شود. با توجه به اینکه شیرین‌بیان به‌طور هم‌زمان حاوی گلیسیریزین است که می‌تواند فشار خون را افزایش دهد، نویسندگان نتیجه گرفته‌اند که مزایای بالقوهٔ گلابرین احتمالاً در برابر اثرات نامطلوب افزایش فشار خون هنگام مصرف شیرین‌بیان کامل قرار می‌گیرد و بنابراین استفاده از شیرین‌بیان به‌عنوان منبع این ترکیب برای اهداف متابولیک توجیه‌پذیر نیست.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

برای افرادی که به دنبال بهبود یا پیشگیری از مشکلات متابولیک هستند، این مطالعه نشان می‌دهد که مصرف شیرین‌بیان به‌صورت شیرینی یا محصول مصرفی کوتاه‌مدت، منجر به بهبود قابل‌توجهی در مقادیر HbA1c، گلوکز یا لیپیدها نمی‌شود. اگرچه داده‌ها حاکی از تفاوت در پاسخ hsCRP بین دورهٔ مصرف و کنترل هستند، این تفاوت‌ها با عدم قطعیت و محدودیت‌های روش‌شناختی همراهند و هنوز معلوم نیست که این تغییرات التهابی کوتاه‌مدت به نتایج بالینی مهمی منتهی شوند.

برای افرادی که سابقهٔ فشار خون بالا، بیماری قلبی، اختلالات الکترولیتی یا استفاده از داروهای حساس به پتاسیم دارند، مصرف شیرین‌بیان می‌تواند خطرات مشخصی ایجاد کند (به‌دلیل گلیسیریزین). بنابراین استفاده از شیرین‌بیان تنها به منظور بهره‌برداری از احتمالات اثرات مفید گلابرین توصیه نمی‌شود.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• حجم نمونه کوچک: با تنها ۲۸ شرکت‌کننده، قدرت آماری برای تشخیص اثرات کوچک یا متوسط محدود است.
• دورهٔ کوتاه مطالعه: هر دوره دو هفته‌ای برای ارزیابی تغییرات بلندمدت در HbA1c یا اثرات متابولیک مزمن مناسب نیست. HbA1c معمولاً بازتاب چند ماه تغییرات قند خون است.
• جمعیت مطالعه: تنها افراد سالم و جوان در مطالعه شرکت داشتند؛ نتایج قابل تعمیم به افراد مبتلا به دیابت، فشار خون بالا، سالمندان یا جمعیت‌های دارای بیماری‌های مزمن نیست.
• تحلیل ثانویه: این گزارش تحلیل ثانویه از یک کارآزمایی است؛ نقاط انتهای انتخاب‌شده ممکن است پیشاپیش به‌صورت فرضیه تعیین نشده باشند که بر تفسیر اثرات تأثیر می‌گذارد.
• داده‌های hsCRP با عدم قطعیت بالا: بازه‌های اطمینان گسترده و درصدهای تغییر بسیار بزرگ در دورهٔ کنترل نشان‌دهنده نوسان داده‌ها و احتمال تأثیر موارد پرت یا تغییرات فردی است.
• اثر همزمان ترکیبات مختلف: شیرین‌بیان یک محصول پیچیده است؛ گلابرین ممکن است اثرات مفیدی داشته باشد اما همراه بودن با گلیسیریزین و دیگر ترکیبات می‌تواند اثر کلی را تغییر دهد، به‌خصوص از نظر فشار خون و تعادل الکترولیتی.
• عدم گزارش کامل دوز و نحوه مصرف در این خلاصه: برای اعمال دقیق بالینی نیاز به جزئیات بیشتر در مورد دوز واقعی، مقدار گلیسیریزین مصرفی و زمان‌بندی وجود دارد.

نظر تحریریه پزشک سایت

این مطالعه اطلاعات مفیدی درباره حضور گلابرین در محصولات شیرین‌بیان و اثرات کوتاه‌مدت مصرف آن بر چند نشانگر متابولیک فراهم کرده است. با این وجود، شواهد کافی برای توصیهٔ مصرف شیرین‌بیان به‌عنوان یک مداخلهٔ متابولیک وجود ندارد. نکتهٔ کلیدی برای خواننده این است که یک ترکیب مفید در آزمایشگاه (گلابرین) زمانی که به‌صورت مجموعه در یک مادهٔ غذایی حاوی ترکیبات دیگر مانند گلیسیریزین استفاده شود، ممکن است آثار ناخواسته‌ای ایجاد کند. بنابراین تمرکز بر منابع کنترلی و جداشدهٔ مولکول‌ها در مطالعات بالینی آینده یا ارزیابی جداگانهٔ ترکیبات می‌تواند مسیر معقول‌تری برای تحقیق باشد.

کاربرد بالینی و عملی

برای پزشکان و مراجعان بالینی، پیام اصلی این است که هنوز شواهد محکمی مبنی بر اینکه مصرف محصولات شیرین‌بیان بتواند شاخص‌های متابولیکی را بهبود بخشد، وجود ندارد. در مقابل، خطرات افزایش فشار خون ناشی از گلیسیریزین در شیرین‌بیان به خوبی مستند شده است و در تصمیم‌گیری بالینی باید برآورد خطر-فایده انجام شود.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

اگر هر یک از موارد زیر صادق است، قبل از مصرف محصولات حاوی شیرین‌بیان با پزشک یا داروساز مشورت کنید:

• سابقهٔ فشار خون بالا یا بیماری قلبی
• استفاده از مدرها، داروهای ضدریتم قلب، داروهای آنتی‌هیپرتانسیو یا داروهای تأثیرگذار بر پتاسیم
• بارداری یا شیردهی
• وجود اختلال عملکرد کلیه یا مشکلات الکترولیتی قبلی
• کودکان یا سالمندان که نسبت به تغییرات الکترولیتی حساس‌تر هستند

پرسش‌های رایج

آیا خوردن مقدار کم شیرین‌بیان در رژیم غذایی خطرناک است؟

مصرف گاه‌به‌گاه مقدار کم غالباً مشکل‌ساز نیست برای افراد سالم، اما مصرف منظم و در مقادیر بالا می‌تواند خطر افزایش فشار خون و کاهش پتاسیم را افزایش دهد. افراد با شرایط قلبی یا فشار خون باید محتاط باشند.

آیا گلابرین موجود در شیرین‌بیان داروی قوی کاهش‌دهنده قند است؟

شواهد آزمایشگاهی و برخی مطالعات مقدماتی نشان‌دهنده اثرات احتمالی گلابرین بر متابولیسم قند هستند، اما در این مطالعهٔ انسانی کوتاه‌مدت در قالب مصرف شیرین‌بیان، اثر بالینی معنی‌داری بر شاخص‌های گلوکز یا HbA1c مشاهده نشد.

آیا می‌توانم از مکمل‌های گلابرین به‌جای مصرف شیرین‌بیان استفاده کنم؟

برخی ترکیبات گیاهی وقتی به‌صورت ایزوله (متمرکز) تولید می‌شوند ممکن است خواص متفاوتی نسبت به مصرف گیاه کامل داشته باشند. هرگونه استفاده از مکمل‌ها باید با توجه به کیفیت محصول، دوز و مشورت با پزشک انجام شود؛ به‌علاوه شواهد بالینی اثبات‌کنندهٔ اثربخشی و ایمنی طولانی‌مدت گلابرین به‌عنوان مکمل هنوز محدود است.

آیا مصرف شیرین‌بیان می‌تواند باعث افزایش hsCRP شود؟

در این مطالعه افزایش hsCRP در هر دو دوره مشاهده شد، اما افزایش در دورهٔ کنترل بسیار بزرگ‌تر گزارش شد. تفسیر این یافته‌ها پیچیده است و نمی‌توان نتیجه‌گیری قطعی کرد که شیرین‌بیان سبب افزایش یا کاهش hsCRP می‌شود؛ داده‌ها نسبتاً نامشخص و متأثر از محدودیت‌های طراحی هستند.

آیا افراد مبتلا به دیابت باید از شیرین‌بیان اجتناب کنند؟

هیچ دادهٔ محکمی از این مطالعه مبنی بر فایدهٔ مصرف شیرین‌بیان برای کنترل قند خون وجود ندارد. از طرف دیگر، خطرات بالقوهٔ مصرف شیرین‌بیان در افراد مبتلا به بیماری‌های هم‌زمان (مثل فشار خون یا مشکلات کلیوی) می‌تواند برای برخی افراد مضر باشد؛ بنابراین بهتر است افراد دیابتی پیش از مصرف مرتب شیرین‌بیان با پزشک خود مشورت کنند.

پیشنهاد برای مطالعات آینده

• مطالعات با حجم نمونهٔ بزرگ‌تر و دوره‌های طولانی‌تر برای بررسی اثرات بالینی بلندمدت.
• مطالعات جدا کردن اثرات گلابرین از سایر ترکیبات شیرین‌بیان (مثل گلیسیریزین)، مثلاً با استفاده از فرم‌های ایزولهٔ گلابرین.
• ارزیابی دقیق‌تر دوز-پاسخ و آستانه‌ای که در آن گلیسیریزین باعث عوارض فشار خون می‌شود.
• بررسی جمعیت‌های بالینی شامل افراد مسن، مبتلایان به دیابت یا فشار خون و افرادی با مصرف داروهای متعدد.

جمع‌بندی کاربردی

مطالعهٔ مورد بحث نشان می‌دهد که مصرف کوتاه‌مدت شیرین‌بیان در دوزی که ممکن است فشار خون را افزایش دهد، منجر به بهبود شاخص‌های متابولیکی مورد بررسی نشد. اگرچه تفاوتی در تغییرات hsCRP بین دورهٔ مصرف و کنترل گزارش شده، اما به‌خاطر محدودیت‌هایی مانند حجم نمونه کوچک، دورهٔ کوتاه و بازه‌های اطمینان گسترده، این نتیجه باید با احتیاط تفسیر شود. از منظر بالینی، مزایای احتمالی گلابرین در کالای کامل شیرین‌بیان احتمالاً در مقابل عوارض بالقوهٔ گلیسیریزین (به‌خصوص افزایش فشار خون) قرار می‌گیرد؛ بنابراین مصرف شیرین‌بیان به‌عنوان یک راهکار متابولیک توصیه نمی‌شود و در افراد دارای بیماری قلبی یا فشار خون بالا باید از آن اجتناب یا با احتیاط و مشورت پزشک مصرف شود.

منبع

Glabridin content and metabolic effects of liquorice confectionaries: A secondary analysis of a randomized crossover trial in young adults. PLOS One (2026). DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0358710

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.