چگونه انگیزش‌های «نزدیک‌شدن» و «دوری‌جستن» در لحظه و ادراک از شریک، ترجیح تعامل اجتماعی روزمره را شکل می‌دهند؟

مقدمه

روابط اجتماعی روزمره بخش مهمی از سلامت روان و کیفیت زندگی هستند. پژوهش‌های روان‌شناسی نشان داده‌اند که چگونه ویژگی‌های پایدار شخصیتی، مثل گرایش به نزدیک‌شدن (approach) یا اجتناب (avoidance)، می‌توانند رفتار و ترجیحات اجتماعی را شکل دهند. با این حال، تعامل بین آنچه فرد به طور ثابت در شخصیت خود دارد (Trait)، آنچه در موقعیت‌های مشخص تجربه می‌کند (State)، و ادراک او از انگیزه‌ها یا نیت‌های شریک اجتماعی تا چه اندازه می‌تواند پیش‌بینی‌کننده ترجیح فرد برای مشارکت یا پرهیز از تعاملات باشد، کمتر روشن است.

یک گروه پژوهشی در مقاله‌ای منتشرشده در PLOS One (۲۰۲۶) با استفاده از روش Ecological Momentary Assessment یا EMA سعی کردند این سوال را در زندگی روزمره پاسخ دهند. آن‌ها شرکت‌کنندگان را در طول دو هفته پیگیری کردند تا گزارش‌های لحظه‌ای درباره حالات انگیزشی، ادراک از شریک و ترجیحات تعامل جمع‌آوری کنند. در این گزارش تحلیلی، یافته‌ها، محدودیت‌ها، و معنا و کاربرد این مطالعه برای بیماران و مراجعان بالینی بررسی شده و پیشنهاداتی برای خواننده عمومی و متخصصان ارائه می‌شود.

خلاصه سریع برای خواننده

• مطالعه‌ای EMA در دامنه دو هفته با ۱۳۶ شرکت‌کننده و حدود ۳,۹۹۱ گزارش تعامل انجام شد.
• ترکیب ویژگی‌ها (trait)، حالات (state) و ادراک شریک بهترین پیش‌بینی‌کننده ترجیح برای تعامل اجتماعی بود.
• ویژگی‌ها، حالات و ادراک مرتبط با نزدیک‌شدن با تمایل بیشتر به تعامل همراه بودند.
• حالات و ادراک مرتبط با دوری‌جستن با کاهش تمایل به تعامل مرتبط شدند؛ اما ویژگی‌های اجتنابی (avoidance traits) رابطه محکمی نشان ندادند.
• ارتباطات کوتاه‌مدت بین انگیزش و ترجیح تعامل تا حدی ضعیف و وابسته به فاصله زمانی بین تعامل‌ها بودند.

روش مطالعه (به اختصار)

پژوهش یادشده از روش EMA استفاده کرد؛ یعنی شرکت‌کنندگان در طول دو هفته و به‌صورت مقاطع متعدد گزارش‌هایی از تعاملات اجتماعی خود ثبت کردند. در مجموع ۱۳۶ نفر در مطالعه حضور داشتند و این افراد برای ۳,۹۹۱ تعامل روزمره اطلاعاتی درباره حالات انگیزشی، ادراک از شریک تعامل و درجه علاقه یا عدم علاقه به ادامه تعامل ثبت کردند. سپس محققان مدل‌هایی ساختند که ویژگی‌های شخصیتی (پایدارتر)، حالات لحظه‌ای و ادراک از شریک را همزمان در پیش‌بینی ترجیح تعامل وارد می‌کردند تا ببینند کدام ترکیب بهترین توضیح‌دهنده رفتار است.

یافته‌های اصلی

نتایج نشان دادند که مدل ترکیبی—یعنی مدل‌هایی که هم ویژگی‌ها، هم حالات و هم ادراک شریک را در نظر می‌گرفتند—در پیش‌بینی ترجیح تعامل عملکرد بهتری داشتند نسبت به مدل‌هایی که تنها به یک بعد تکیه می‌کردند. در جزئیات:

• جنبه‌های مرتبط با نزدیک‌شدن (approach): افراد با سطوح بالاتر نزدیکی‌گرایی در سطح ویژگی، حالت یا ادراک از شریک بیشتر متمایل به تعامل و ادامه ارتباط بودند.
• جنبه‌های مرتبط با دوری‌جستن (avoidance): احساسات یا ادراک‌های اجتنابی لحظه‌ای و ادراک منفی از شریک با کاهش تمایل به تعامل همراه بود، اما خود ویژگی‌های اجتنابی شخصیتی به طور قابل‌توجهی پیش‌بینی‌کننده نبودند.
• افراد با مشکلات بین‌فردی: در تحلیل‌های اکتشافی مشخص شد کسانی که در عملکرد بین‌فردی مشکل داشتند، به طور کلی تمایل کمتری به تعامل نشان دادند؛ اما اثرات اجتنابی در این گروه تنها کمی تقویت شد و جهت کلی روابط مشابه گروه‌های دیگر باقی ماند.
• اثر زمان: ارتباطات تاخیری کوتاه‌مدت میان انگیزش و ترجیح تعامل ضعیف بود و با افزایش فاصله زمانی بین تعامل‌ها به سرعت تضعیف می‌شد.

توضیح مفاهیم کلیدی

ویژگی (Trait) در برابر حالت (State)

ویژگی به گرایشی نسبتاً پایدار در رفتار یا انگیزش فرد گفته می‌شود—مثلاً کسی که تمایل کلی به نزدیک‌شدن یا پیداکردن رابطه دارد. حالت اما وضعیت ذهنی یا انگیزشی لحظه‌ای است که ممکن است با شرایط محیطی یا آخرین تعامل تغییر کند.

ادراک از شریک

ادراک از شریک به این معناست که در آن تعامل خاص، فرد چه برداشتی از نیت‌ها، رفتار یا انگیزه‌های طرف مقابل دارد؛ این ادراک می‌تواند مستقل از واقعیت عینی باشد اما تاثیر قوی بر تصمیم به ادامه یا قطع تعامل دارد.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

برای مراجعان و بیماران، این یافته‌ها چند پیام عملی دارند، البته با احتیاط:

• اگر شما یا عزیزتان متوجه شده‌اید که گاه‌به‌گاه تمایل به کناره‌گیری از تعاملات دارید، این مطالعه نشان می‌دهد که علاوه بر خصوصیات شخصیتی، حالات لحظه‌ای و به‌ویژه چگونگی برداشت شما از نیت یا رفتار طرف مقابل نقش قابل‌توجهی در این تصمیم دارد.
• به عبارت دیگر، احساس بی‌میلی به تعامل همیشه نشانه یک «ویژگی شخصیتی پایدار» نیست؛ بسیاری اوقات حالات موقتی یا سوءبرداشت از شریک می‌توانند شما را به پرهیز از تعامل سوق دهند.
• برای کسانی که دچار کاهش عملکرد بین‌فردی هستند (مثلاً در پی افسردگی یا اختلالات اضطرابی)، مطالعه نشان داد سطح کلی تمایل به تعامل پایین‌تر است؛ این می‌تواند علت یا پیامد مشکل باشد و نیاز به ارزیابی و مداخله دارد.
• اگر به دنبال بهبود روابط هستید، توجه به لحظه‌هایی که ادراک از شریک منفی می‌شود و تمرین‌های تنظیم هیجان یا بازسازی شناختی (مثلاً فرضیات جایگزین درباره نیت طرف مقابل) ممکن است موثر باشد، اما شواهد مستقیم مداخله‌ای از این مطالعه وجود ندارد.

روشنی‌ها و محدودیت‌های مهم (چه چیزهایی هنوز قطعی نیست)

هرچند مطالعه طراحی مناسبی برای ثبت تجربه‌های روزمره داشت، مهم است محدودیت‌ها را در نظر بگیریم:

• طبیعت مشاهده‌ای: داده‌ها مبتنی بر گزارش خودی هستند و مطالعه مشاهده‌ای است؛ بنابراین نمی‌توان رابطه علی (cause-effect) را به‌طور قطعی اثبات کرد. به عبارت دیگر، نمی‌توانیم بگوییم «حالت اجتنابی باعث کنارگیری شد»؛ فقط می‌دانیم که با هم مرتبط بوده‌اند.
• نمونه و عمومی‌پذیری: شرکت‌کنندگان ۱۳۶ نفر بودند و تعامل‌ها حدود ۳,۹۹۱ گزارش ثبت شد؛ با وجود حجم قابل‌توجه داده لحظه‌ای، ترکیب جمعیت (مثلا سن، پیش‌زمینه فرهنگی، سطح تحصیلات) ممکن است محدود باشد و نتایج لزوماً به همه گروه‌ها یا فرهنگ‌ها تعمیم‌پذیر نیست—از جمله به جمعیت ایرانی، مگر اینکه مطالعه مستقلی روی این نمونه انجام شود.
• اطلاعات خودگزارشی: EMA مزیت ثبت در زمان وقوع را دارد، اما گزارش‌ها باز هم از منظر شرکت‌کننده هستند و تحت تاثیر حافظه، مطلوبیت اجتماعی یا درک نادرست می‌توانند باشند.
• دوره زمانی کوتاه‌مدت: پیگیری دو هفته‌ای برای مشاهده الگوهای لحظه‌ای مناسب است اما اطلاعاتی درباره پایداری این روابط در ماه‌ها یا سال‌ها ارائه نمی‌دهد.
• عدم کنترل تجربی: عوامل موقعیتی و زمینه‌ای متعددی (خستگی، رویدادهای استرس‌زا، مصرف دارو یا الکل) می‌توانند روی حالات لحظه‌ای و ادراک تاثیر بگذارند؛ در مدل‌ها تا حدی قابل‌کنترل هستند اما به‌طور کامل حذف نمی‌شوند.
• اندازه اثر و جزئیات عددی: خلاصه داده‌ها در دسترس ما عددی دقیق درباره اندازه اثر و معیارهای آماری نیاورده‌اند؛ برای ارزیابی قدرت بالینی یا عملی نتایج لازم است نتایج کامل آماری مطالعه را مطالعه کنید.

نگاهی به کاربرد بالینی و تحقیقاتی

از دید بالینی، این مطالعه تاکید می‌کند که متخصصان بالینی باید هم ویژگی‌های شخصیتی و هم حالات لحظه‌ای و ادراک‌های بین‌فردی را در ارزیابی مشکلات اجتماعی در نظر بگیرند. برای مثال:

• در درمان افسردگی یا اضطراب اجتماعی، توجه به این‌که آیا پرهیز اجتماعی بیشتر ناشی از حالات گذرا یا برداشت‌های منفی از دیگران است می‌تواند تعیین‌کننده نوع مداخله باشد (مثلا مداخلات تنظیم هیجان، آموزش مهارت‌ اجتماعی یا بازسازی شناختی).
• ابزارهای EMA یا خود-نظارتی لحظه‌ای می‌توانند به عنوان روش‌های تکمیلی برای بررسی الگوهای رفتاری روزمره مفید باشند، اما استفاده از آن‌ها در عمل بالینی نیازمند منابع و آموزش است.
• در افرادی که عملکرد بین‌فردی پایین دارند، لازم است ارزیابی جامع‌تری انجام شود تا مشخص شود آیا کاهش تمایل به تعامل علامتی از اختلال عاطفی، مشکل شناختی یا عامل دیگری است.

جزئیات یافته‌ها و تفسیر محتاطانه

در تحلیل‌های آماری، وقتی مدل‌ها همزمان چند متغیر را وارد می‌کنند، مشخص می‌شود کدام بعد بیشترین سهم را در پیش‌بینی دارد. در این مطالعه، وجود اثرات مستقل برای حالات و ادراک نشان می‌دهد که حتی افرادی با گرایش شخصیتی مشابه می‌توانند رفتار متفاوتی در موقعیت‌های مختلف داشته باشند. نکته مهم این است که ویژگی‌های اجتنابی (یعنی تمایل اساسی به فاصله‌گیری) در پیش‌بینی ترجیح تعامل نقش کمتری داشتند، اما حالات اجتنابی و ادراک اجتنابی از شریک تأثیر ملموسی داشتند. این می‌تواند بدین معنا باشد که کاربر نهایی یا درمانگر نباید فقط به تشخیص ویژگی‌های پایدار اتکا کند؛ مداخلات لحظه‌ای و کار با الگوهای ادراکی نیز مهم‌اند.

چه زمانی باید با پزشک یا روان‌شناس مشورت کرد؟

اگر یکی از موارد زیر را تجربه می‌کنید، توصیه می‌شود با پزشک عمومی یا روان‌شناس مشورت کنید:

• کاهش چشمگیر و مداوم علاقه به تعامل‌های اجتماعی که باعث اختلال در کار یا زندگی روزمره شده است.
• علائم همزمان افسردگی (مثل خلق پایین، بی‌خوابی یا افکار خودآسیب‌رسان) یا اضطراب شدید در موقعیت‌های اجتماعی.
• تغییرات ناگهانی در رفتار اجتماعی یا ادراک از دیگران پس از رویداد استرس‌زای بزرگ (مثلاً سوگ، تروما، یا از دست دادن شغل).
• اگر مراجع کودک یا نوجوان هستید که کناره‌گیری اجتماعی او باعث افت مدرسه یا مشکلات بین‌فردی جدی شده است.
• نیاز به ارزیابی برای دارو یا شروع روان‌درمانی مخصوصاً در مواردی که کاهش تعامل با اختلالات روانی همراه است.

پرسش‌های رایج

آیا کم شدن تمایل به تعامل همیشه نشان‌دهنده اختلال روانی است؟

خیر. کاهش تمایل به تعامل می‌تواند ناشی از حالات موقتی، خستگی، یا ادراک‌های گذرا از طرف مقابل باشد و همیشه به اختلال روانی دلالت نمی‌کند. اما اگر طولانی یا شدید باشد و عملکرد را مختل کند، نیاز به ارزیابی دارد.

آیا می‌توانیم با تغییر ادراک از شریک، تمایل به تعامل را افزایش دهیم؟

شواهد این مطالعه نشان می‌دهد ادراک از شریک نقش مهمی دارد. تکنیک‌های شناختی مانند بررسی شواهد و بازسازی شناختی ممکن است در تغییر برداشت‌ها موثر باشند، اما اثربخشی مشخص بستگی به مداخلات تحقیق‌شده و شرایط فردی دارد.

آیا ویژگی‌های شخصیتی را می‌توان تغییر داد؟

ویژگی‌های شخصیتی نسبتاً پایدارند، اما مداخلات روان‌درمانی و تجربه‌های زندگی می‌توانند در بلندمدت تغییراتی ایجاد کنند. این مطالعه بیشتر بر اهمیت حالات و ادراک لحظه‌ای تاکید دارد که تغییرپذیرترند.

آیا استفاده از EMA برای هر کسی مناسب است؟

EMA ابزار مفیدی برای بررسی تجربه‌های لحظه‌ای است، اما نیازمند تعهد زمانی و تمایل به ثبت مکرر گزارش‌هاست. در برخی شرایط بالینی یا افراد مضطرب، ممکن است ثبت مداوم تجربه‌ها استرس‌زا باشد؛ بنابراین باید تحت نظر متخصص بالینی و با اطلاع کامل فرد انجام شود.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• طبیعت خودگزارشی و مشاهده‌ای داده‌ها مانع از نتیجه‌گیری علی می‌شود.
• دوره پیگیری دو هفته‌ای کوتاه است و نمی‌توان درباره پایداری یافته‌ها در بلندمدت اظهارنظر کرد.
• اطلاعات عددی دقیق (اندازه اثر، شاخص‌های آماری) در خلاصه ارائه نشده؛ برای قضاوت کامل باید متن کامل مقاله را مرور کنید.
• نمونه ممکن است نماینده جمعیت عمومی نباشد؛ تعمیم نتایج به جمعیت‌های با زمینه فرهنگی متفاوت (از جمله ایران) نیازمند مطالعات تکمیلی است.
• عوامل موقعیتی کنترل‌نشده می‌توانند بر حالات لحظه‌ای و ادراک تأثیر بگذارند؛ بنابراین تفسیر باید محتاطانه باشد.

نظر تحریریه پزشک سایت

این مطالعه گامی مهم در درک تعامل دینامیک بین ویژگی‌های شخصیتی، حالات لحظه‌ای و ادراک‌های بین‌فردی در شکل‌گیری ترجیح تعاملات اجتماعی روزمره است. یافته‌ها نشان می‌دهد که برای فهم بهتر رفتارهای اجتماعی نمی‌توان تنها به سنجش یک بعد تکیه کرد؛ ترکیب حالات و ادراک‌ها اطلاعات بیشتری فراهم می‌آورد. برای کاربرد بالینی، تاکید بر مداخلاتی که حالات لحظه‌ای و برداشت‌ها را هدف‌گذاری می‌کنند می‌تواند مفید باشد، اما شواهد این مطالعه به خودی خود برای پیشنهاد درمان خاص کافی نیست. نیاز به مطالعات طولی و مداخله‌ای بیشتر و بررسی در نمونه‌های متنوع وجود دارد.

جمع‌بندی کاربردی

نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که:

• ترکیب متغیرهای پایدار و لحظه‌ای بهترین پیش‌بینی‌کننده ترجیح تعامل اجتماعی است.
• حالات و ادراک‌های مرتبط با نزدیکی‌گرایی فرد را به تعامل وادار می‌کنند؛ حالات و ادراک اجتنابی ترجیح تعامل را کاهش می‌دهند.
• ویژگی‌های اجتنابی شخصیتی به‌تنهایی پیش‌بینی‌کننده قوی ترجیح تعامل نبودند.
• برای کسانی که مشکل بین‌فردی دارند، تمرکز روی بهبود حالات لحظه‌ای و اصلاح ادراک از دیگران ممکن است مفید باشد، اما نیاز به تایید از طریق مطالعات مداخله‌ای دارد.

اگر کاهش تعامل اجتماعی برای شما یا نزدیکانتان مشکل‌ساز شده است، پیگیری با پزشک یا روان‌شناس و ارزیابی جامع توصیه می‌شود؛ به‌خصوص در موارد همراه با افسردگی، اضطراب یا اختلال عملکرد قابل‌توجه.

منبع

When traits meet the moment: State and perceived partner motivations interact with approach-avoidance temperament to predict social preferences in daily life. PLOS One, 2026. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0353754

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.