طراحی و ارزیابی سامانه واقعیت مجازی غیرفعّال DizzyVR برای بازتوانی وستیبولار: مطالعه امکان‌سنجی و یافته‌های مقدماتی

خلاصه سریع برای خواننده

• یک مطالعه امکان‌سنجی تک‌گروهی با ۱۰ شرکت‌کننده با اختلالات وستیبولار، سامانه واقعیت مجازی DizzyVR را در ۸ جلسه هفتگی آزمایش کرد.
• وفاداری به جلسات بالا بود و تقریبا ۹۱ درصد جلسات انجام شد؛ امتیازات قابلیت استفاده و رضایت کاربران مطلوب گزارش شد.
• عوارض جانبی عمدتا خفیف شامل تهوع یا سردرگمی موقت در سه شرکت‌کننده بود و با تکرار جلسات کاهش یافت.
• تغییرات مقدماتی در سرعت راه رفتن، اعتماد به تعادل و پایداری راه رفتن مشاهده شد اما ناتوانی یا اختلال روزمره (DHI) بهبود معنی‌داری نشان نداد.
• نتایج امیدوارکننده اما مقدماتی است؛ برای اثبات اثرگذاری بالینی به مطالعات کنترل‌شده بزرگتر نیاز است.

مقدمه

اختلالات وستیبولار یکی از علل شایع سرگیجه و ناپایداری در حرکت در بزرگسالان هستند و می‌توانند کیفیت زندگی، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و ایمنی بیمار را تحت تأثیر قرار دهند. یکی از پایه‌های درمان این بیماران، بازتوانی وستیبولار است که شامل تمرینات تعادلی، تطابق دیداری و تمرینات تقویت پاسخ‌های وستیبولار می‌شود. با این حال، طبیعت تکراری برخی از تمرینات و خستگی ذهنی می‌تواند باعث کاهش پایبندی بیمار به برنامه درمانی شود و در نتیجه اثربخشی کاهش یابد.

در سال‌های اخیر، واقعیت مجازی (VR) به عنوان ابزاری بالقوه برای افزایش انگیزه، فراهم‌سازی محیط‌های کنترل‌شده و ارائه بازخورد دقیق برای تمرینات توانبخشی مطرح شده است. مطالعه‌ای که در نشریه PLOS One منتشر شده، سامانه‌ای به نام DizzyVR را طراحی و در یک مطالعه امکان‌سنجی ارزیابی کرده است تا مشخص شود آیا این روش قابل استفاده، ایمن و مورد قبول بیماران مبتلا به اختلالات وستیبولار است و آیا می‌تواند تاثیرات بالقوه‌ای بر معیارهای بالینی داشته باشد.

طراحی مطالعه و روش‌ها

نوع مطالعه

این مطالعه یک مطالعه پیش‌نگر تک‌گروهی امکان‌سنجی بود. یعنی همه شرکت‌کنندگان تحت مداخله DizzyVR قرار گرفتند و نتیجه‌ها قبل و بعد از دوره مداخله مقایسه شدند. در چنین مطالعه‌ای هدف اصلی بررسی امکان‌پذیری اجرای مداخله، قابلیت استفاده و عوارض است نه اثبات قطعیت درمانی.

جمعیت مطالعه

ده شرکت‌کننده مبتلا به انواع مختلف اختلالات وستیبولار در مطالعه شرکت کردند. این نمونه نسبتاً کوچک و متنوع است که برای مطالعات امکان‌سنجی مرسوم به شمار می‌آید اما قدرت استنباطی محدودی برای تعمیم نتایج به همه بیماران دارد.

دستگاه و مداخله

DizzyVR یک سامانه واقعیت مجازی غوطه‌وری‌کننده است که برای حمایت از تمرینات بازتوانی وستیبولار طراحی شده است. برنامه شامل تمرینات تصویری و تعادلی هدفمند است که در محیطی شبیه‌سازی‌شده اجرا می‌شود. هدف طراحی این سامانه افزایش انگیزه، فراهم آوردن بازخورد آنی و حفظ ایمنی بیمار در حین تمرینات تعادلی است.

اندازه‌گیری‌ها

قابلیت استفاده، رضایت و عوارض از طریق ابزارهای استاندارد مانند System Usability Scale (SUS)، پرسشنامه رضایت کاربر، و Simulator Sickness Questionnaire اندازه‌گیری شدند. معیارهای بالینی شامل:

• Dizziness Handicap Inventory (DHI) برای ارزیابی تأثیر سرگیجه بر عملکرد روزانه،
• Timed Up and Go (TUG) برای سنجش سرعت و ایمنی راه رفتن،
• Activities-specific Balance Confidence (ABC) برای سنجش اعتماد به تعادل در فعالیت‌های روزمره،
• Functional Gait Assessment (FGA) برای ارزیابی پایداری و کیفیت راه رفتن.

نتایج اصلی

پایبندی و قابلیت استفاده

از مجموع جلسات برنامه، نرخ پایبندی کلی بسیار بالا گزارش شد و شرکت‌کنندگان به طور متوسط ۹۱.۲۵ درصد جلسات را تکمیل کردند. امتیازهای SUS نشان‌دهنده قابلیت استفاده خوب سامانه بود و پرسشنامه رضایت نیز سطوح بالای رضایت را منعکس کرد. این نکته نشان می‌دهد که طراحی واسط کاربری و تجربه کاربری برای جمعیت مطالعه قابل قبول بوده است.

ایمنی و عوارض

سه نفر از ده شرکت‌کننده عوارض جانبی موقتی مانند تهوع یا احساس سردرگمی/منگی گزارش کردند که اغلب با تکرار جلسات کاهش یافت. هیچ عارضه جدی گزارش نشد و شرکت‌کنندگان عمدتاً احساس ایمنی در حین استفاده از سامانه داشتند و تمایل به توصیه و استفاده مجدد اعلام کردند.

تغییرات بالینی مقدماتی

یافته‌های اکتشافی نشان دادند که پس از مداخله تغییری معنی‌دار در برخی معیارها رخ داده است:

• TUG: بهبود معنی‌دار در سرعت/زمان اجرای آزمون با مقدار p برابر ۰.۰۰۲.
• ABC: افزایش اعتماد به تعادل با p برابر ۰.۰۰۷.
• FGA: بهبود پایداری راه رفتن با p برابر ۰.۰۱۲.
• DHI: کاهش امتیاز نشان‌دهنده کاهش بار ناشی از سرگیجه، اما این تغییر به سطح معناداری نرسید (p = ۰.۰۸۱).

این نتایج اکتشافی نشان می‌دهند که سامانه ممکن است بر ابعاد عملکردی حرکت و اعتماد به نفس در حرکت تأثیر مثبت داشته باشد، در حالی که تاثیر بر جنبه‌های گزارش شده توسط بیماران از نظر اختلال روزمره نیاز به بررسی دقیق‌تر دارد.

تفسیر نتایج

نخست، باید تأکید کرد که این مطالعه امکان‌سنجی با طراحی تک‌گروهی است و فاقد گروه کنترل می‌باشد. بنابراین هرگونه تغییر مشاهده‌شده نمی‌تواند به صورت قطع به مداخله نسبت داده شود؛ عوامل دیگری همچون اثر گذشت زمان، تدریس شفاهی درمانگر، یا کاهش طبیعی علائم ممکن است در این تغییرات نقش داشته باشند. با این وجود، بالابودن پایبندی و رضایت نشان می‌دهد که استفاده از VR می‌تواند یک روش عملی برای ارائه تمرینات باشد و ممکن است مانع افت انگیزه و پیگیری درمان شود.

گزارش عوارض خفیف شبیه به آنچه در مطالعات VR دیگر مشاهده شده است، یادآور نیاز به برنامه‌ریزی مرحله‌ای جلسات، آموزش اولیه و نظارت بالینی است تا عوارض شبیه‌ساز کاهش یابد. همچنین بهبود در معیارهای عملکردی همچون TUG و FGA مهم است زیرا این شاخص‌ها با ریسک سقوط و عملکرد روزمره مرتبط‌اند. با این حال، برای اثبات اینکه این تغییرات ناشی از مداخله VR هستند و ماندگار باقی می‌مانند، مطالعات کنترل‌شده با طول پیگیری طولانی‌تر لازم است.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• حجم نمونه بسیار کوچک: تنها ۱۰ شرکت‌کننده که قدرت آماری پایین و عدم تعمیم‌پذیری به جمعیت وسیع‌تر را به همراه دارد.
• طراحی تک‌گروهی: نبود گروه کنترل یا مقایسه با بازتوانی استاندارد باعث می‌شود نتوان اثربخشی را قطعی دانست.
• تنوع تشخیصی شرکت‌کنندگان: اختلالات وستیبولار مختلف در نمونه وجود داشت که می‌تواند پاسخ‌های متفاوتی به مداخله ایجاد کند.
• دوره پیگیری کوتاه: مطالعه تنها اثرات کوتاه‌مدت را گزارش می‌کند و اطلاعاتی درباره ثبات نتایج در طول زمان در دسترس نیست.
• ممکن بودن اثر آموزش یا انتظار: خودآگاهی از شرکت در مطالعه و امید به بهبود می‌تواند برخی نتایج خودگزارشی را تحت تأثیر قرار دهد.
• معیارهای ایمنی محدود: گزارش عوارض براساس پرسشنامه‌هایی مانند Simulator Sickness بود اما داده‌های بلندمدت و عوارض نادر ممکن است در این مطالعه قابل مشاهده نباشد.

کاربرد بالینی و محدودیت‌های شواهد

براساس داده‌های این مطالعه، می‌توان گفت که DizzyVR یک گزینه قابل‌پذیرش و عملی برای تکمیل برنامه‌های بازتوانی وستیبولار به نظر می‌رسد و به ویژه در مواردی که انگیزه بیمار پایین است یا نیاز به محیط تمرینی کنترل‌شده و جذاب وجود دارد، ممکن است مفید باشد. با این حال، شواهد موجود برای توصیه گسترده، جایگزینی یا تغییر مسیرهای درمانی استاندارد کافی نیست. پزشکان و تیم‌های توانبخشی باید هنگام استفاده از این فناوری به محدودیت‌های فعلی شواهد، نیاز به نظارت بالینی و خطر بروز عوارض شبیه‌ساز توجه کنند.

نظر تحریریه پزشک سایت

پزشک سایت این نتایج را امیدوارکننده اما مقدماتی می‌داند. افزایش پایبندی و رضایت نشان می‌دهد که واقعیت مجازی می‌تواند نقش تکمیلی در بازتوانی وستیبولار ایفا کند، به خصوص برای تقویت انگیزه بیماران و فراهم ساختن تمرینات هدفمند و قابل تکرار. با این حال، برای ورود این فناوری به دستورکار بالینی نیاز به مدارک قوی‌تر از مطالعات کنترل‌شده تصادفی و داده‌های پیگیری بلندمدت است تا اثربخشی و ایمنی در جمعیت‌های مختلف تایید شود. همچنین لازم است مطالعه هزینه-اثربخشی و دسترسی به تجهیزات در محیط‌های مختلف بررسی شود.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

اگر شما یا یکی از نزدیکانتان دچار سرگیجه، افت تعادل مکرر، یا کاهش توانایی در راه رفتن شده‌اید باید در این شرایط با پزشک یا فیزیوتراپیست متخصص مشورت کنید، به ویژه اگر:

• علائم جدید یا به سرعت بدتر شده‌اند.
• سرگیجه با علائم هشداردهنده همراه است مانند ضعف یا بی‌حسی یک‌طرفه، اختلال گفتار، یا از دست دادن هوشیاری.
• در دوران بارداری هستید یا کودک مبتلا به سرگیجه است، پیش از استفاده از دستگاه‌های واقعیت مجازی مشورت پزشکی لازم است.
• سابقه تشنج یا حساسیت به محرک‌های بصری دارید؛ استفاده از VR باید با احتیاط و تحت نظر متخصص انجام شود.
• داروهای جدیدی مصرف کرده‌اید یا تغییرات دارویی اخیر دارید که ممکن است بر سرگیجه یا تعادل تاثیر گذارد.

پرسش‌های رایج

آیا استفاده از واقعیت مجازی برای همه بیماران وستیبولار مناسب است؟

خیر. برخی بیماران به محرک‌های بصری حساسیت دارند یا سابقه تشنج دارند. تصمیم به استفاده باید براساس ارزیابی بالینی و با در نظر گرفتن شرایط ویژه بیمار اتخاذ شود.

آیا DizzyVR جایگزین بازتوانی سنتی می‌شود؟

نه در حال حاضر. شواهد فعلی نشان‌دهنده نقش تکمیلی و کاربردی است اما برای جایگزینی بازتوانی استاندارد نیاز به مطالعات کنترل‌شده بزرگتر است.

آیا عوارضی مانند تهوع همیشه رخ می‌دهد؟

خیر. در این مطالعه عوارض خفیف در بخشی از شرکت‌کنندگان مشاهده شد و معمولاً با تکرار جلسات کاهش یافت. اما احتمال بروز عوارض وجود دارد و باید تحت نظارت کاهش یابد.

چه مدت پس از شروع استفاده از VR ممکن است بهبود دیده شود؟

در این مطالعه تغییرات عملکردی در طول ۸ هفته گزارش شد. اما دوره پاسخ می‌تواند بین افراد متفاوت باشد و برای قضاوت بهتر نیاز به پیگیری بلندمدت است.

آیا برای استفاده در خانه مناسب است؟

پتانسیل برای استفاده خانگی وجود دارد اما طراحی برنامه، آموزش اولیه و سیستم‌های نظارتی مهم‌اند تا ایمنی و اثربخشی حفظ شود.

جمع‌بندی کاربردی

مطالعه امکان‌سنجی روی DizzyVR نشان می‌دهد این سامانه قابل استفاده، مورد قبول بیماران و تا حدودی ایمن است و در نتایج عملکردی مربوط به راه رفتن و اعتماد به تعادل بهبودهایی را نشان داده است. با این حال، به دلیل حجم کوچک نمونه، نبود گروه کنترل و پیگیری کوتاه‌مدت، این نتایج مقدماتی تلقی می‌شوند و نمی‌توان آن‌ها را به عنوان اثبات اثر درمانی قطعی در نظر گرفت. برای تصمیم‌گیری‌های بالینی بهتر لازم است مطالعات کنترل‌شده تصادفی با اندازه نمونه مناسب، متدهای استاندارد‌شده و پیگیری‌های بلندمدت انجام شود.

راهنمای خلاصه برای بیماران و تیم درمان

• اگر علاقه‌مند به استفاده از VR برای بازتوانی هستید، ابتدا با تیم توانبخشی یا پزشک خود مشورت کنید تا صلاحیت شما و نحوه استفاده بررسی شود.
• در صورتی که مداخله انجام شد، به آرامی شروع کنید و در صورت بروز تهوع یا سردرگمی موقت، جلسات را کوتاه‌تر و تدریجی‌تر کنید.
• مداخله VR می‌تواند مکملی برای تمرینات تحت هدایت فیزیوتراپیست باشد ولی جایگزین کامل روش‌های تثبیت‌شده نیست تا زمان تأیید شواهد بالینی بیشتر.

منبع

Design and validation of an immersive virtual rehabilitation system for individuals with vestibular disorders: A feasibility study. PLOS One. 2026. DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0354872

تذکر نهایی: این مقاله مروری بر یک مطالعه امکان‌سنجی است و توصیه‌های خاص درمانی را جایگزین مشورت مستقیم با پزشک یا فیزیوتراپیست نمی‌کند. برای تصمیم‌گیری‌های درمانی همیشه به پزشک معالج مراجعه کنید.

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.