گزارش سازمان جهانی بهداشت: ۶۵۵ میلیون نفر هنوز بدون برق؛ پیامدهای سلامت و نیاز فوری به دسترسی انرژی پاک

خلاصه سریع برای خواننده

• ۶۵۵ میلیون نفر در سال ۲۰۲۶ هنوز به برق دسترسی ندارند؛ همزمان حدود ۲ میلیارد نفر برای پخت‌وپز از سوخت‌ها و فن‌آوری‌های آلاینده استفاده می‌کنند.
• نبود برق و استفاده از سوخت‌های آلوده با خطرهای مشخص برای سلامت مانند بیماری‌های تنفسی، سوختگی، و بارداری همراه است، اما رابطه دقیق بین عوامل و پیامدها بسته به شرایط محلی متفاوت است.
• کمبود برق همچنین عملکرد سیستم‌های بهداشتی را تضعیف می‌کند؛ از جمله نگهداری واکسن، تأمین اکسیژن، روشنایی در اتاق عمل و نگهداری تجهیزات پزشکی.
• دسترسی به برق قابل‌اعتماد و سوخت پاک یک هدف توسعه‌ای و بهداشتی است که به کاهش نابرابری‌ها و ارتقای سلامت عمومی کمک می‌کند، اما اقدامات باید با درک محدودیت داده‌ها و شرایط محلی طراحی شوند.

مقدمه

سازمان جهانی بهداشت در گزارشی که در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده است می‌گوید که باوجود تمرکز بین‌المللی بر امنیت و قابل‌پرداخت‌بودن انرژی، هنوز صدها میلیون نفر در دنیا به برق دسترسی ندارند و میلیاردها نفر برای پخت‌وپز از سوخت‌های آلاینده استفاده می‌کنند. این واقعیت پیامدهای مهمی برای سلامت عمومی، عملکرد نظام‌های بهداشتی و پیشگیری از بیماری‌ها دارد. در این مقاله، یافته‌های گزارش را از منظر سلامت توضیح می‌دهیم، محدودیت‌های داده‌ها را ذکر می‌کنیم و درباره معنای عملی برای بیماران و سیستم‌های بهداشتی توضیح می‌دهیم.

وضعیت فعلی: اعداد و ارقام کلیدی

گزارش سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۶ حدود ۶۵۵ میلیون نفر در سراسر جهان به برق دسترسی ندارند. علاوه بر این، نزدیک به ۲ میلیارد نفر برای پخت‌وپز از سوخت‌ها و فناوری‌هایی استفاده می‌کنند که دود و آلاینده‌های خطرناک تولید می‌کنند؛ از جمله چوب، زغال، کود حیوانی و گازوئیل یا اجاق‌های با کارایی پایین. این آمار به معنی آن است که هنوز بخش قابل‌توجهی از جمعیت جهان از مزایای خدمات انرژی پاک و پایدار برخوردار نیستند.

تفاوت بین «دسترسی به برق» و «دسترسی قابل‌اطمینان و مقرون‌به‌صرفه»

مهم است که بین داشتن اتصال شبکه یا منبع برق و دسترسی قابل‌اعتماد، مداوم و اقتصادی به برق تفاوت قائل شویم. گزارش‌ها معمولاً به دسترسی اولیه اشاره می‌کنند، اما برق ناپایدار، هزینه‌بر یا با کیفیت پایین نیز تأثیرات متنوعی بر سلامت و خدمات دارد. به همین دلیل، گسترش شبکه بدون تضمین کیفیت و پایداری خدمات ممکن است اثرات محدودتری بر سلامت داشته باشد.

چرا موضوع برای سلامت مهم است؟

دسترسی به انرژی پاک و برق قابل‌اعتماد بر سلامت اثرات مستقیم و غیرمستقیم دارد. برخی از مسیرهای اصلی تاثیر عبارت‌اند از:

• آلودگی هوای خانگی: استفاده از سوخت‌های جامد و فن‌آوری‌های نامناسب برای پخت‌وپز، ذرات معلق و گازهای سمی تولید می‌کند که با بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های حاد تنفسی در کودکان، بیماری‌های مزمن ریه، بیماری قلبی و مرگ زودرس مرتبط است.
• حادثه و سوختگی: استفاده از آتش باز، چراغ‌های نفتی یا اجاق‌های ناایمن خطر سوختگی و محافظت‌نکردن از کودکان را افزایش می‌دهد.
• خدمات بهداشتی ضعیف: نبود برق قابل‌اعتماد در مراکز سلامت می‌تواند توانایی ارائه خدمات اضطراری، عمل‌های جراحی، زایمان ایمن، ذخیره‌سازی واکسن و دسترسی به اکسیژن را مختل کند.
• تأمین زنجیره سرد واکسن: واکسن‌ها برای حفظ اثربخشی خود نیاز به نگهداری در دمای مشخص دارند؛ نداشتن برق پایدار می‌تواند پوشش واکسیناسیون و ایمنی جمعیت را کاهش دهد.
• سلامت روان و اجتماع: کارهای روزمره مانند مطالعه کودکان در شب، تولید درآمد خانگی و دسترسی به اطلاعات پزشکی از طریق وسایل الکترونیک تحت تأثیر برق قرار می‌گیرند که به نوبه خود می‌تواند سلامت و ظرفیتِ تصمیم‌گیری را تحت تاثیر قرار دهد.

شواهد بالینی و اپیدمیولوژیک

مطالعات متعدد ارتباط بین آلودگی هوای داخلی و بروز عفونت‌های تنفسی حاد در کودکان و بیماری‌های مزمن تنفسی در بزرگسالان را نشان می‌دهند. این مطالعات اغلب خطر نسبی بالاتر برای بستری یا مرگ و میر بر اثر عفونت‌های تنفسی را در میان افرادی که در معرض دود سوخت‌های جامد هستند گزارش کرده‌اند. با این حال، تعیین ارتباط سببیتی دقیق نیازمند مطالعه‌های کنترل‌شده بیشتر، اندازه‌گیری بهتر مواجهه و کنترل برای عوامل مزاحم است.

برای خدمات بهداشتی، شواهد میدانی نشان می‌دهد که مراکز درمانی بدون برق قادر نیستند عملکرد کامل خود را ارائه دهند؛ از جمله دشواری در استفاده از تجهیزات تشخیصی، تامین روشنایی در زمان زایمان یا جراحی، و نگهداری تجهیزات سرمایشی یا اکسیژن‌ساز. این مشکلات می‌تواند مراقبت‌های اورژانسی و روزمره را کاهش دهد و پیامدهای منفی برای بیماران دارای نیازهای بحرانی داشته باشد.

اثبات اثرگذاری مداخلات انرژی پاک

عده‌ای از مداخلات مانند تعویض اجاق‌های سنتی با اجاق‌های کارآمدتر، یا معرفی سوخت‌های پاک‌تر، در برخی مطالعات کاهش مواجهه با دود و بهبود برخی نماگرهای سلامت را نشان داده‌اند، اما نتایج در مطالعات مختلف یکنواخت نیست. عواملی مانند پذیرش اجتماعی، رفتار استفاده، نگهداری تجهیزات و دسترسی به سوخت بر نتایج تأثیرگذارند. همچنین، فراهم کردن برق بدون برنامه‌ریزی برای دسترسی مقرون‌به‌صرفه و نگهداری ممکن است نتایج مورد انتظار را نداشته باشد.

پیامدها برای سیستم‌های بهداشتی

در نظام سلامت، برق نقش زیربنایی دارد. فقدان برق قابل‌اعتماد می‌تواند منجر به مشکلات زیر شود:

• ناتوانی در نگهداری تجهیزات حیاتی مانند دستگاه اکسیژن‌ساز، گرم‌کننده‌های نوزادان، سانتریفیوژ و تجهیزات آزمایشگاهی.
• اختلال در زنجیره سرد واکسن و از بین رفتن محموله‌های واکسن.
• افزایش خطرات حین زایمان و جراحی به دلیل نبود روشنایی یا تجهیزات پشتیبان.
• کاهش توان پاسخ به اپیدمی‌ها و بلایای طبیعی که به انرژی برای مراقبت و ارتباطات نیاز دارند.

این پیامدها بویژه در مناطق دورافتاده و کشورهای با منابع محدود شدیدتر است و می‌تواند نابرابری‌های سلامت را عمیق‌تر کند.

پیوند با عدالت جنسیتی و تأثیرات اجتماعی

زنان و دختران اغلب بیشترین تأثیر را از نبود انرژی می‌پذیرند، زیرا مسئولیت تهیه سوخت و پخت‌وپز خانه به‌طور نامتناسبی بر دوش آن‌هاست. قرار گرفتن در معرض دود خانگی، بار کاری فیزیکی و زمان صرف‌شده برای جمع‌آوری سوخت می‌تواند فرصت‌های آموزشی و اقتصادی را کاهش دهد و سلامت جسمی و روانی را تحت تأثیر قرار دهد.

تغییرات اقلیمی و همپوشانی خطرات

انتقال به منابع انرژی پاک نه تنها سلامت را بهبود می‌بخشد بلکه انتشار آلاینده‌ها و گازهای گلخانه‌ای را کاهش می‌دهد. با این حال، اقدامات باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که آسیب‌پذیری‌های جدید ایجاد نکنند؛ برای مثال اطمینان از پایداری منابع انرژی نو و مدیریت پسماند تجهیزات الکترونیکی.

چه اقداماتی سازمان جهانی بهداشت و دیگر نهادها پیشنهاد می‌کنند؟

گزارش WHO بر لزوم تسریع در تلاش‌ها برای دستیابی به هدف جهانی دسترسی به انرژی تأکید می‌کند. اقدامات پیشنهادی شامل سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پایدار، ترویج سوخت‌ها و فناوری‌های پاک‌تر برای پخت‌وپز، تقویت پشتیبانی از برق مراکز بهداشتی و افزایش همکاری بین بخشی بین بخش‌های انرژی و سلامت است. توجه به کیفیت، پایداری و مقرون‌به‌صرفه‌بودن خدمات برق نیز از اولویت‌هاست.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

برای افراد و خانواده‌ها، گزارش سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که مشکلات مربوط به انرژی می‌تواند به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر سلامت تأثیر بگذارد. از دید عملی می‌توان گفت:

• اگر در منزل از سوخت‌های جامد یا اجاق‌های با تهویه نامناسب استفاده می‌کنید، احتمالاً مواجهه شما و اعضای خانواده با ذرات معلق و گازها افزایش یافته است که می‌تواند علایم تنفسی مانند سرفه، تنگی نفس یا تشدید آسم را تشدید کند.
• در مناطقی که برق ناپایدار است، ممکن است دسترسی به مراقبت‌های اورژانسی، ذخیره‌سازی داروها و واکسن‌ها یا تجهیزات پزشکی محدود شود؛ در نتیجه برنامه‌ریزی برای پیگیری درمان‌های حیاتی اهمیت بیشتری می‌یابد.
• زنان باردار و نوزادان در شرایطی که خدمات بهداشتی از انرژی کافی برخوردار نیستند، در معرض خطر بیشتری برای پیامدهای نامطلوب زایمان و مراقبت‌های پس از تولد قرار می‌گیرند.

با این وجود، گزارش خود به تنهایی نشان‌دهنده راهکار درمانی برای یک فرد خاص نیست؛ بلکه ضرورت اقدامات عمومی و سیاستگذاری برای کاهش ریسک‌های جمعیتی را برجسته می‌کند.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• تعریف و اندازه‌گیری دسترسی: آمارهای ارائه‌شده اغلب مبتنی بر تعاریف مشخصی از «دسترسی به برق» هستند که ممکن است شامل اتصال نامنظم یا فاقد کیفیت نیز باشد. بنابراین عدد ۶۵۵ میلیون را باید در زمینه معیارهای به‌کاررفته تفسیر کرد.
• تنوع جغرافیایی و اجتماعی: توزیع افرادی که بدون برق مانده‌اند نامتوازن است و پیامدهای سلامت بسته به شرایط محلی، اقتصاد، فرهنگ و دسترسی به خدمات متغیر است.
• ارتباط در مقابل سببیت: بسیاری از مطالعات، ارتباط بین آلودگی داخلی و پیامدهای سلامت را نشان می‌دهند، اما تعیین قطعیت سببیت پیچیده و وابسته به کنترل عوامل دیگر است.
• کیفیت و پایداری مداخلات: فراهم کردن تجهیزات یا منابع انرژی به‌تنهایی کافی نیست؛ پایداری، تعمیر و نگهداری و آموزش برای استفاده ایمن از فناوری‌ها ضروری است.
• داده‌های گزارش‌شده کلی است: گزارش‌های بین‌المللی تصویر کلی ارائه می‌دهند و برای تصمیم‌گیری در سطح محلی نیاز به داده‌های دقیق‌تری است.

نظر تحریریه پزشک سایت

گزارش سازمان جهانی بهداشت یک یادآوری مهم است که دسترسی به انرژی پاک و برق قابل‌اطمینان صرفاً یک موضوع زیربنایی توسعه نیست، بلکه یک مسئله کلیدی سلامت عمومی نیز محسوب می‌شود. از منظر بالینی، کاهش مواجهه با آلودگی هوای خانگی و تقویت برق‌رسانی به مراکز بهداشتی می‌تواند به کاهش بار بیماری‌ها و بهبود کیفیت مراقبت منجر شود. با این حال، اجرای برنامه‌ها باید مبتنی بر داده‌های محلی، مشارکت جوامع و توجه به پایداری باشد تا منافع واقعی سلامت حاصل شود. تحریریه پزشک سایت بر ضرورت هم‌افزایی بین سیاست‌های انرژی و سلامت تأکید می‌کند و توصیه می‌کند که تصمیم‌گیران سلامت در برنامه‌ریزی‌های ملی و منطقه‌ای نقش فعال داشته باشند.

چه زمانی باید با پزشک مشورت کرد؟

نبود برق یا استفاده از سوخت‌های آلوده ممکن است برای برخی افراد پیامدهای بالینی ایجاد کند. مواردی که نیازمند مشورت پزشکی یا مراجعه به مرکز درمانی هستند عبارت‌اند از:

• مشاهده علائم تنفسی جدید یا تشدیدشده مانند تنگی نفس، خس‌خس سینه یا سرفه طولانی خصوصاً در کودکان و افراد با سابقه آسم یا بیماری قلبی.
• سوختگی یا جراحت ناشی از آتش باز، چراغ‌های نفتی یا اجاق‌های خانگی.
• علائم مسمومیت با گاز مانند سردرد شدید، سرگیجه، تهوع یا از دست دادن هوشیاری که می‌تواند به استنشاق مونوکسیدکربن مرتبط باشد.
• نیاز به اقدام فوری پزشکی در دوران بارداری یا در حین زایمان، به‌ویژه در مناطقی که امکانات زایمانی با برق محدود است.
• بروز علائم عفونت شدید یا تب مداوم که به مراقبت سریع نیاز دارد.

پرسش‌های رایج

۱. آیا نبود برق به طور مستقیم باعث مرگ می‌شود؟

نبود برق به صورت مستقیم علت مرگ نادرست است، اما از طریق افزایش مواجهه با آلودگی هوا، محدود شدن دسترسی به خدمات درمانی، تاخیر در درمان‌های حیاتی یا عدم دسترسی به تجهیزات پزشکی مانند اکسیژن می‌تواند به افزایش مرگ و میر منجر شود. بنابراین اثرات آن اغلب غیرمستقیم اما مهم هستند.

۲. آیا تعویض اجاق‌ها با مدل‌های کارآمد باعث بهبود سلامت می‌شود؟

بعضی مطالعات بهبود مواجهه و برخی شاخص‌های سلامت را پس از تعویض اجاق‌ها نشان داده‌اند، اما نتایج همه‌جانبه و پایدار نیازمند اطمینان از پذیرش اجتماعی، تامین سوخت مناسب و نگهداری است.

۳. اگر مرکز بهداشت محلی برق ندارد، باید چه کرد؟

مراجعه به مراکز بالاتر با امکانات بهتر در صورت امکان توصیه می‌شود. برای خدمات ضروری مانند واکسیناسیون یا زایمان، پیگیری برنامه‌های محلی و اطلاع از روزها و ساعت‌های ارائه خدمت می‌تواند کمک‌کننده باشد. همچنین می‌توانید از مسئولان محلی درباره برنامه‌های پشتیبانی و اقدامات موقت سوال کنید.

۴. آیا استفاده از ژنراتور خانگی راه‌حل مناسبی است؟

ژنراتور می‌تواند در کوتاه‌مدت برای تأمین برق ضروری مفید باشد اما هزینه، نگهداری، آلودگی و خطرات ایمنی را دارد. انتخاب باید با توجه به نیازها، منابع و استانداردهای ایمنی انجام شود.

۵. چه گروه‌هایی آسیب‌پذیرترند؟

کودکان زیر پنج سال، زنان باردار، سالخوردگان، افراد با بیماری مزمن ریوی یا قلبی و افراد ساکن مناطق دورافتاده با دسترسی محدود به خدمات بهداشتی آسیب‌پذیرترند.

راهبردهای عملی برای بهبود وضعیت در سطح فردی و جامعه

• در سطح خانوار: ارتقای تهویه در محل پخت‌وپز، قرار ندادن کودکان نزدیک اجاق، و در صورت امکان استفاده از فناوری‌های کم‌دود یا سوخت‌های پاک‌تر.
• در سطح جامعه: ترویج طرح‌های انرژی تجدیدپذیر کوچک‌مقیاس، اعطای یارانه هدفمند برای تامین اجاق‌های بهینه و برنامه‌های آموزشی برای استفاده ایمن از فناوری‌ها.
• در سطح سیستم سلامت: اولویت‌بندی برق‌رسانی به مراکز درمانی، نصب منابع پشتیبان مطمئن برای تجهیزات حیاتی، و نظارت بر زنجیره سرد واکسن.

جمع‌بندی کاربردی

گزارش سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که مشکل دسترسی به برق و استفاده از سوخت‌های آلاینده یک چالش جهانی با پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم برای سلامت است. برای افراد، این موضوع می‌تواند به معنی افزایش ریسک بیماری‌های تنفسی، سوختگی و اختلال در دسترسی به خدمات حیاتی باشد. برای سیستم‌های سلامت، عدم دسترسی به برق به توانایی ارائه مراقبت‌های اساسی آسیب می‌زند. راه‌حل‌ها باید همزمان به افزایش دسترسی، کیفیت و پایداری انرژی و همچنین ترویج سوخت‌ها و فناوری‌های پاک متمرکز شوند. در سطح فردی، کاهش مواجهه با دود و برنامه‌ریزی برای دسترسی به خدمات پزشکی در مواقع ضروری اقدامات عملی و مؤثری هستند.

منبع

گزارش اصلی: سازمان جهانی بهداشت، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶. ۶۵۵ million people still living without electricity underscore urgent need to deliver on universal energy access target. لینک: https://www.who.int/news/item/24-06-2026-655-million-people-still-living-without-electricity-underscore-urgent-need-to-deliver-on-universal-energy-access-target

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.