پدیدۀ «احساس شیاد بودن» در دانشجویان علوم ورزشی: نقش رقابت‌پذیری و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی

خلاصه سریع برای خواننده

• مطالعه روی ۲۸۹ دانشجوی دوره کارشناسی علوم ورزشی دانشگاهی در جنوب شرقی ایالات متحده (بهار ۲۰۲۳ تا بهار ۲۰۲۵) انجام شد.
• بیش از ۵۲% از شرکت‌کنندگان گزارش کردند که ویژگی‌های مرتبط با پدیدۀ ایمپوستر را به صورت مکرر یا شدید تجربه می‌کنند (میانگین CIPS = 62.1 ± ۱۲.۹).
• در مدل نهایی، سابقه تحصیلی (سال بالاتر) و بعدی از مقیاس رقابت‌پذیری موسوم به contentiousness پیش‌بینی‌کننده‌های معنی‌داری بودند.
• تعاملات نشان دادند که بین هویت جنسیتی و وضعیت اولین نسل دانشگاهی و نیز بین ورزشکار بودن در سطح تیم دانشگاهی و لذت از رقابت تفاوت‌هایی وجود دارد.
• یافته‌ها بر این نکته تأکید دارند که برنامه‌های پشتیبانی روانی-تحصیلی باید در سراسر دوره دانشگاهی در دسترس باشند، اما داده‌ها محدود به یک جمعیت و مطالعه مشاهدهای هستند.

مقدمه

پدیدۀ موسوم به Imposter Phenomenon یا احساس «شیاد بودن» به وضعیتی گفته می‌شود که فرد علی‌رغم موفقیت‌های آشکار، احساس می‌کند شایستگی واقعی ندارد و احتمالاً به‌زودی «فریب» او فاش خواهد شد. این احساس می‌تواند با اضطراب، خودانتقادی و کاهش رضایت شغلی یا تحصیلی همراه باشد. بیش‌تر تحقیقات پیشین روی دانشجویان و کارکنان حرفه‌ای متمرکز بوده‌اند، اما بررسی تقاطع هویتی (مثل جنسیت، نسل خانوادگی، وضعیت ورزشکاری) کمتر در رشته‌هایی مانند علوم ورزشی انجام شده است. مطالعه‌ای که در اینجا گزارش شده، به بررسی شیوع این پدیده در میان دانشجویان علوم ورزشی و بررسی نقش متغیرهای جمعیت‌شناختی و ابعاد رقابت‌پذیری پرداخته است.

درباره مطالعه

این تحقیق تحلیل ثانویه داده‌های یک گروه از دانشجویان کارشناسی رشته‌های علوم ورزشی در یک دانشگاه در جنوب‌شرق ایالات متحده است. داده‌ها در بازهٔ زمانی بهار ۲۰۲۳ تا بهار ۲۰۲۵ جمع‌آوری شدند و حجم نمونه برابر با ۲۸۹ نفر بود. برای سنجش پدیدۀ ایمپوستر از مقیاس Clance Imposter Phenomenon Scale (CIPS) و برای ارزیابی رقابت‌پذیری از نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ Revised Competitiveness Index (CI-R) استفاده شد که دو زیرمقیاس اصلی دارد: لذت از رقابت (enjoyment of competition) و مناقشه‌جویی یا contentiousness.

روش‌شناسی به اختصار

• طراحی: تحلیل ثانویه روی داده‌های مشاهده‌ای از یک گروه دانشجویی.
• نمونه: ۲۸۹ دانشجوی کارشناسی علوم ورزشی (درس یا دوره مشخص در دانشگاه جنوب‌شرق آمریکا).
• ابزارها: CIPS برای اندازه‌گیری شدت ایمپوستر؛ CI-R برای ارزیابی ابعاد رقابت‌پذیری.
• تحلیل: رگرسیون خطی چندگانه برای بررسی ارتباط بین پدیدۀ ایمپوستر و متغیرهای جمعیت‌شناختی و زیرمقیاس‌های رقابت‌پذیری؛ مدل نهایی دارای adjusted R² = 26.۷% بود.

یافته‌های اصلی

نتایج نشان دادند که:

• میانگین نمرۀ CIPS برابر با ۶۲.۱ (±۱۲.۹) بود و ۵۲.۶% شرکت‌کنندگان نمراتی در قلمرو «مکرر یا شدید» تجربهٔ ایمپوستر گزارش کردند.
• در مدل رگرسیونی نهایی، دو متغیر به‌طور معنی‌داری با نمرۀ ایمپوستر مرتبط بودند:
• سال تحصیلی: دانشجویان سال آخر (سینیور) در مقایسه با دانشجویان سال اول/دوم (فرِشمن/سوفومور) نمرۀ بالاتری داشتند (b = 5.6؛ ۹۵% CI: 2.1 تا ۹.۲).
• Contentiousness (بعدی از CI-R): هر افزایش ۱۰٪ در این بُعد با کاهش نمرۀ ایمپوستر همراه بود (۱۰%-increase-b = −۱.۵؛ ۹۵% CI: −۲.۰ تا −۰.۹).
• تعاملات معنادار/مرزی مشاهده شد:
  • تعامل هویت جنسیتی × وضعیت اولین نسل دانشگاهی (p = 0.02): در بین دانشجویان اولین نسل، کسانی که هویت خود را غیرمرد گزارش کردند، نمرۀ ایمپوستر بالاتری نسبت به مردان داشتند (b = 7.4؛ ۹۵% CI: 4.2 تا ۱۰.۶). در میان دانشجویان غیراولین نسل، تفاوت معناداری بین مردان و دیگر هویت‌ها مشاهده نشد.
  • تعامل ورزشکار تیمی (varsity) × لذت از رقابت (p = 0.06، مرزی): در میان ورزشکاران تیمی، هر افزایش ۱۰٪ در «لذت از رقابت» با کاهش نمرۀ ایمپوستر همراه بود (۱۰%-increase-b = −۲.۱؛ ۹۵% CI: −۴.۴ تا ۰.۱)، اما در میان غیرورزشکاران دانشگاهی چنین رابطه‌ای دیده نشد.

تفسیر نتایج

این نتایج نشان می‌دهد که احساس ایمپوستر بین دانشجویان علوم ورزشی شایع است و بیش از نیمی از نمونه تجربه‌هایی در سطح مکرر یا شدید گزارش کرده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که وضعیت تحصیلی (سال بالاتر) و برخی جنبه‌های رقابت‌پذیری با شدت این احساس مرتبط‌اند، اما جهت و اندازه اثرها پیچیده است: برای مثال، بعد contentiousness به‌طور غیرمنتظره‌ای با کاهش نمرۀ ایمپوستر همراه بود که می‌تواند نشان‌دهندۀ نقش محافظتی برخی خصایص در روابط میان فردی یا مقاومت در برابر تردیدهای درونی باشد.

این یافته برای بیمار چه معنایی دارد؟

اگر شما دانشجو یا مربی در رشته‌های ورزشی هستید، این مطالعه چند پیام عملی دارد، البته با احتیاط و بدون جایگزینی مشورت حرفه‌ای:

• احساس «شیاد بودن» بین دانشجویان شایع است؛ تجربهٔ آن لزوماً نشانهٔ ناتوانی یا بیماری روانی نیست، اما می‌تواند با اضطراب و کاهش عملکرد همراه شود.
• دانشجویان سال‌های بالاتر ممکن است بیش‌تر در معرض این احساس قرار گیرند؛ بنابراین برنامه‌های حمایتی باید صرفاً برای تازه‌واردان طراحی نشود.
• برای برخی دانشجویان، ویژگی‌هایی مانند لذت از رقابت یا سبک‌های تعامل اجتماعی ممکن است به کاهش احساس ایمپوستر کمک کند؛ اما این رابطه پیچیده و فردی است.
• اگر این احساس شدید یا پایدار است و بر خواب، تغذیه، عملکرد تحصیلی یا روابط شما تأثیر می‌گذارد، مشاورهٔ تخصصی با روانشناس یا مشاور دانشگاهی می‌تواند مفید باشد.

محدودیت‌ها و نکاتی که باید با احتیاط خواند

• طبیعت مشاهده‌ای و همبستگی: مطالعه مبتنی بر تحلیل ثانویه و داده‌های مشاهده‌ای است؛ بنابراین نمی‌توان علت و معلول را اثبات کرد. ارتباط‌ها به معنی اثر مستقیم نیستند.
• نمایندگی نمونه: داده‌ها از یک دانشگاه در جنوب‌شرق آمریکا و تنها از دانشجویان علوم ورزشی جمع‌آوری شده‌اند؛ تعمیم نتایج به دیگر دانشگاه‌ها، رشته‌ها یا فرهنگ‌ها موضوعی نامطمئن است.
• اندازه نمونه و توان آماری: با وجود ۲۸۹ شرکت‌کننده، برخی اثرهای کوچک ممکن است شناسایی نشوند و برخی تعاملات با قدرت کمتر یا p مرزی گزارش شده‌اند (مثال: p = 0.06 برای تعامل ورزشکار × لذت از رقابت).
• اندازهٔ اثر: مدل رگرسیونی نهایی حدود ۲۶.۷٪ از واریانس نمرات ایمپوستر را توضیح می‌دهد؛ بنابراین بیش از دو سوم تغییرپذیری ناشناخته یا مرتبط با عوامل دیگری است که اندازه‌گیری نشده‌اند.
• ابزارهای خودگزارش: CIPS و CI-R ابزارهای خودگزارش هستند و ممکن است تحت تأثیر پاسخ‌دهنگی، شرایط زمانی یا فرهنگ پاسخ‌دهی قرار گیرند.
• فاکتورهای فرهنگی و مکانی: یافته‌ها ممکن است در جمعیت‌های فرهنگی دیگر یا سیستم‌های آموزشی متفاوت نباشند؛ مطالعات بین‌فرهنگی یا در کشورهای متفاوت نیاز است.

کاربرد بالینی و آموزشی

با در نظر گرفتن محدودیت‌ها، نتایج می‌تواند برای برنامه‌ریزان آموزشی، مشاوران دانشجویی و تیم‌های سلامت روان کاربردی باشد. صرف‌نظر از عامل علت، شناخت این موضوع که بیش از نیمی از دانشجویان ممکن است احساس ایمپوستر را تجربه کنند، می‌تواند مسئولان آموزشی را به اتخاذ اقدامات پیشگیرانه و پشتیبانی‌کننده تشویق کند. این اقدامات می‌تواند شامل برگزاری کارگاه‌های مهارت‌های روانی-اجتماعی، برنامه‌های منتورینگ، دسترسی آسان‌تر به مشاوران و آگاه‌سازی اساتید دربارهٔ سازوکارهای حمایتی باشد.

نظر تحریریه پزشک سایت

این مطالعه نشان می‌دهد که پدیدۀ ایمپوستر یک مسئلۀ شایع در جمعیت دانشجویان علوم ورزشی است و عوامل جمعیت‌شناختی و ویژگی‌های رقابتی با آن مرتبط‌اند. با وجود اهمیت نتایج، باید تأکید کرد که داده‌ها محدود به یک محیط دانشگاهی خاص و ابزارهای خودگزارش است؛ بنابراین نتیجه‌گیری‌های قطعی دربارهٔ علت‌ها یا راه‌حل‌های قطعی ممکن نیستند. از منظر آموزشی و بالینی، بهترین رویکرد ترکیبی و تدریجی است: ارزیابی‌های بیشتر، برنامه‌های پیشگیرانهٔ مبتنی بر شواهد و دسترسی به خدمات مشاوره‌ای می‌تواند به کاهش تأثیر منفی این احساس کمک کند. تحریریهٔ پزشک سایت توصیه می‌کند که مدیران برنامه‌های ورزشی و آموزشی، به‌ویژه در سطح دانشگاه، با احتیاط و مبتنی بر داده اقدام به برنامه‌ریزی پشتیبانی کنند و از مطالعات تکمیلی برای راهنمایی دقیق‌تر استفاده نمایند.

چه زمانی باید با پزشک یا مشاور مشورت کرد؟

در صورتی که:

• احساس «کلاه‌بردار بودن» همراه با افسردگی، اضطراب شدید، اختلال در خواب یا غذاخوردن، افکار خودآسیب‌رسان یا کاهش شدید عملکرد تحصیلی/شغلی باشد، فوراً با روان‌پزشک یا روان‌شناس تماس بگیرید.
• این احساس سبب می‌شود از حضور در کلاس، امتحان یا تمرینات ورزشی خودداری کنید یا در ارتباطات اجتماعی مشکل جدی ایجاد شود؛ مراجعه به مشاور دانشگاهی یا مراکز سلامت روانی توصیه می‌شود.
• در صورت وجود سابقۀ سلامت روانی (مانند اختلال اضطراب فراگیر یا افسردگی) و تشدید علائم باید تحت نظر متخصص قرار گیرید.

توجه: این مقاله توصیهٔ درمانی قطعی ارائه نمی‌دهد و اطلاعات آن جایگزین مشاورهٔ حرفه‌ای نیست.

پرسش‌های رایج

۱. پدیدۀ ایمپوستر چیست و چقدر شایع است؟

پدیدۀ ایمپوستر وضعیتی است که در آن فرد با وجود شواهد موفقیت، خود را ناکافی یا «فریبکار» می‌پندارد. در این مطالعه بیش از نیمی از دانشجویان علوم ورزشی حداقل تجربه‌های مکرر یا شدید از این حالت را گزارش کردند.

۲. آیا ایمپوستر یعنی اختلال روانی؟

خیر؛ ایمپوستر به خودی خود یک تشخیص بالینی مستقل نیست، اما می‌تواند با اضطراب، استرس و اختلال در عملکرد همراه شود و درصورت شدت یا تداوم لازم است توسط متخصص ارزیابی شود.

۳. آیا رقابت‌پذیری همیشه ایمپوستر را تشدید می‌کند؟

خیر. این مطالعه نشان داد که ابعاد مختلف رقابت‌پذیری رابطه‌های متفاوتی با ایمپوستر دارند. برای مثال، بعد contentiousness با کاهش نمرات ایمپوستر مرتبط بود و لذت از رقابت در ورزشکاران تیمی ممکن است اثر محافظتی داشته باشد؛ بنابراین رابطه ساده و یک‌خطی نیست.

۴. چه گروه‌های دانشجویی بیش‌تر در معرض ایمپوستر قرار دارند؟

در این نمونه، دانشجویان سال آخر نمرات ایمپوستر بالاتری داشتند و میان دانشجویان اولین نسل، کسانی که هویت جنسیتی غیرمرد گزارش کرده‌اند در معرض بیشتری قرار داشتند. با این حال این الگوها ممکن است در جمعیت‌های دیگر متفاوت باشند.

۵. چه اقداماتی می‌تواند کمک‌کننده باشد؟

پشتیبانی روانی، کارگاه‌های مهارت‌های مقابله‌ای، منتورینگ، گفت‌وگوهای ساختاریافته دربارهٔ تجربیات مشترک و دسترسی به مشاوران می‌توانند مفید باشند، اما انتخاب روش باید مبتنی بر ارزیابی فردی و حرفه‌ای صورت گیرد.

جمع‌بندی کاربردی

مطالعه‌ای روی ۲۸۹ دانشجوی علوم ورزشی نشان داد که پدیدۀ ایمپوستر شایع است و بیش از نیمی از شرکت‌کنندگان تجربهٔ آن را گزارش کردند. عوامل جمعیت‌شناختی مانند سال تحصیلی و ابعاد رقابت‌پذیری با شدت این احساس مرتبط بودند. نتایج حاکی از نیاز به برنامه‌های پشتیبانی روانی و آموزشی در تمام دورهٔ تحصیلی است، اما باید توجه داشت که داده‌ها از یک محیط محدود به‌دست آمده و علت‌مندی آن‌ها اثبات نشده است. مشاوران و مدیران آموزشی باید با احتیاط و بر اساس شواهد محلی اقدام به طراحی مداخله کنند. در صورت بروز علائم شدید یا تأثیرگذار بر عملکرد و سلامت فرد، مراجعه به متخصص روان‌پزشکی یا روان‌شناختی توصیه می‌شود.

منبع

The association of competitiveness and sociodemographics with imposter phenomenon in a cohort of sport science college undergraduates — PLOS One (2026)

مطالب این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای اطلاعات بیشتر، صفحه سیاست پزشکی و سلب مسئولیت پزشک سایت را بخوانید.